متهمان نفس تنگی شهر

چالش آلودگی هوا نه‌تنها سلامت شهروندان، بلکه کارکرد اقتصادی و زیارتی این کلان‌شهر را نیز تحت‌تاثیر قرار داده است. نکته مهمی که باید به آن توجه کرد این است که بخش عمده آلودگی هوای کلانشهر مشهد منشاء متحرک دارد و برخلاف برخی تصورات، صنایع تنها عامل این وضعیت نیستند.

آلودگی هوا تنها یک چالش زیست‌محیطی نیست؛ بلکه بحرانی عمیق با پیامدهای گسترده بر سلامت عمومی شهروندان و زائران است. بر اساس برآوردهای سازمان جهانی بهداشت، آلودگی هوا در مشهد سالانه هزاران مورد مرگ زودرس را به همراه دارد و هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم آن از جمله بستری‌شدن بیماران، افزایش مراجعات به مراکز درمانی، از دست‌رفتن روزهای کاری و کاهش بهره‌وری، سالانه میلیاردها ریال در بهداشت و اقتصاد شهر هزینه دربردارد که متاسفانه به این هزینه‌ها همواره در محاسبات برنامه‌ریزی‌های شهری کم‌توجهی شده‌ است.

میزان تلفات ناشی از آلودگی هوا قابل توجه است؛ به‌گونه‌ای که بر اساس گزارش دانشگاه شهید بهشتی، در سال ۱۴۰۳ حدود ۲ هزار و ۶۷۴ نفر در مشهد بر اثر پیامدهای آلودگی هوا جان خود را از دست داده‌اند.

بررسی‌ها نشان می‌دهد ۶۴ درصد از کل آلاینده‌های هوای مشهد ناشی از منابع متحرک و ۳۶ درصد مربوط به منابع ثابت است. در میان منابع متحرک، خودروهای شخصی بیشترین سهم را در آلودگی هوا دارند و به‌تنهایی ۳۳.۱ درصد از انتشار آلاینده‌ها را به خود اختصاص داده‌اند. پس از آن، نیروگاه‌ها با سهم ۱۹ درصدی در رتبه دوم قرار دارند و کامیون‌ها نیز با ۱۳.۱ درصد نقش قابل‌توجهی در تشدید این بحران ایفا می‌کنند.

وانت‌بارها با ۶.۶ درصد، جایگاه‌های سوخت با ۵.۲ درصد، موتورسیکلت‌ها با ۵.۱ درصد، اتوبوس‌ها و تاکسی‌ها با حدود ۳.۵ درصد و بخش‌های تجاری و خانگی با ۳.۱ درصد، از دیگر منابع موثر در آلودگی هوای این کلان‌شهر به‌شمار می‌روند.

ریشه دشواری مهار آلودگی هوا در مشهد، صرفا فنی نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از عوامل ساختاری، کنترل این بحران را به امری پیچیده و بعضا غیرممکن تبدیل کرده است. این شهر حدود سه و نیم میلیون نفر جمعیت بومی دارد؛ اما در ایام خاص مانند تعطیلات، اعیاد و مناسبت‌های زیارتی، جمعیت آن به‌راحتی به شش تا هفت میلیون نفر می‌رسد؛ موضوعی که به‌طور مستقیم باعث افزایش ترافیک، مصرف سوخت و فشار مضاعف بر زیرساخت‌های شهری می‌شود.

یکی دیگر از چالش‌های اساسی، عدم رغبت افراد به استفاده حمل‌ونقل عمومی در سفرهای شهری است. اگرچه مشهد از سامانه‌های حمل و نقل گروهی نظیر مترو و خطوط BRT برخوردار می‌باشد؛ اما پوشش، ظرفیت و کیفیت این شبکه‌ها با توجه به عدم کفایت کمک‌های دولتی به اندازه‌ای نیست که بتواند جایگزین کاملی برای خودروهای شخصی فراهم کند.برآوردها نشان می‌دهد که به طور میانگین چیزی در حدود 65 درصد تردد افراد در این شهر با خودروهای شخصی و تک سرنشین صورت می‌پذیرد.

از سوی دیگر، یکی از راهکارهای کلیدی برای کاهش آلودگی هوا، حذف خودروهای فرسوده است. حدود ۲۲ میلیون خودروی فرسوده در ایران وجود دارد که بخش قابل‌توجهی از آن‌ها عمری بیش از ۲۰ سال دارند.

بر اساس گزارش‌های گشت کنترل آلاینده‌های زیست‌محیطی اداره محیط‌زیست، سلامت و ایمنی شهرداری مشهد، حدود ۷۳ درصد خودروها فاقد معاینه فنی هستند و در آلودگی هوای این شهر نقش موثری دارند. این آمار نشان می‌دهد خودروهای فرسوده (آن‌هایی که نه‌تنها قدیمی هستند، بلکه اغلب با نقص‌های فنی جدی و بدون معاینه فنی در سطح شهر تردد می‌کنند) نقشی مستقیم و قابل‌توجهی در تشدید آلودگی هوا ایفا می‌کنند.

نکته آن‌که برنامه‌های جایگزینی خودروهای فرسوده در کشور و به‌ویژه در مشهد، همواره با چالش‌های ساختاری، مالی و اجرایی همراه بوده است. حمایت‌های مالی ناکافی، نبود هماهنگی میان نهادهای ذی‌ربط و فقدان مشوق‌های واقعی برای جایگزینی خودروهای قدیمی، موجب شده تا این برنامه‌ها در عمل اثرگذاری محدودی داشته باشند.

در واقع، بدون تدوین و اجرای یک برنامه هوشمند و هدفمند مبتنی بر اولویت‌بندی جایگزینی خودروهای آلاینده؛ مانند وانت‌بارها، کامیون‌ها و خودروهای دیزلی قدیمی و بدون فراهم‌کردن جایگزین‌های اقتصادی و در دسترس، از جمله خودروهای برقی یا گازسوز و حتی مشوق‌های اعتباری، نمی‌توان انتظار داشت این حجم از منابع متحرک آلاینده از چرخه حمل‌ونقل این کلان‌شهر خارج شود.

مسئله دیگر، ضعف در نظارت فنی خودروها به‌عنوان یکی از عوامل تشدیدکننده آلودگی هواست. با وجود فعالیت مراکز معاینه فنی، ابزارهای کنترلی موثری برای حذف یا محدودسازی تردد خودروهای فرسوده وجود ندارد. از سوی دیگر، پراکندگی مسئولیت‌ها میان نهادهای مختلف از جمله شهرداری، استانداری، سازمان حفاظت محیط‌زیست، وزارت نفت، وزارت راه و شهرسازی و… نیز سبب شده هماهنگی لازم برای اقدامات موثر در این زمینه شکل نگیرد.

برای عبور از وضعیت فعلی، ایجاد فوری یک شورای آلودگی هوا با اختیارات قانونی و اجرایی واقعی ضروری است؛ شورایی که بتواند فراتر از ساختارهای سنتی تصمیم‌گیری عمل کند و با پشتوانه قانونی، اقدامات لازم را با سرعت به مرحله اجرا بگذارد.

همچنین اجرای سخت‌گیرانه معاینه فنی، ممنوعیت تردد خودروهای آلاینده در مرکز شهر، اجرای طرح‌های ترافیکی نظیر طرح زوج و فرد و طرح LEZ، و ارائه مشوق‌های مالی مانند گواهی اسقاط و وام‌های کم‌بهره برای جایگزینی خودروهای نو، از جمله راهکارهای کوتاه‌مدت در این حوزه به‌شمار می‌روند.

لازم به ذکر است؛ کلان‌شهر مشهد با سرانه فضای سبز ۱۸.۸ مترمربع به ازای هر نفر، در مقایسه با دیگر کلان‌شهرهای کشور وضعیت مناسب‌تری در این شاخص دارد؛ با این حال، در سال جاری تنها ۷ روز از حدود ۲۷۰ روز آن، هوای پاک ثبت شده است. این آمار نشان می‌دهد که اجرای فوری و جدی اقدامات کاهش آلودگی هوا برای این کلان‌شهر ضرورتی اساسی و گریزناپذیر است.