به گزارش روابط عمومی اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی مشهد، محسن خندان دل، رئیس کمیسیون خدمات فنی، مهندسی، مشاورهای و عمران اتاق خراسانرضوی، در ابتدای این نشست با اشاره به روند فزاینده مهاجرت در کشور اظهار کرد: بررسی و تحقیق در مورد موضوع مهاجرت بیش از یک سال است که در دستور کار کمیسیون قرار گرفته و در ابتدا با عنوان مهاجرت مغزها مطرح شد؛ اما در ادامه با نگاه جامعتری، ابعاد مختلف مهاجرت مورد بررسی قرار گرفت.
وی افزود: بر اساس اطلاعات مرکز آمار ایران، امروز بیش از چهار میلیون ایرانی در خارج از کشور زندگی میکنند. در بخش سلامت، آمار مهاجرت در سال ۲۰۲۳ حدود ۷ هزار نفر و در سال ۲۰۲۴ حدود ۸ هزار نفر بوده که نشاندهنده رشد قابل توجه این روند است. همچنین مهاجرت دانشجویان نیز افزایش یافته و از حدود ۱۰ هزار نفر در سال ۲۰۰۰ به ۸۶ هزار نفر در سال ۲۰۲۳ رسیده است.
رئیس کمیسیون خدمات فنی، مهندسی، مشاورهای و عمران اتاق بازرگانی خراسانرضوی تاکید کرد: فشارهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی از مهمترین عوامل اثرگذار بر تصمیم به مهاجرت هستند و این روند پیامدهای جدی برای توسعه کشور به همراه دارد.
خندان دل با اشاره به وضعیت مهاجرت داخلی در استان گفت: در خراسانرضوی سالانه دهها هزار نفر جابهجایی جمعیتی رخ میدهد که عمدتا به دلیل محدودیتهای شغلی، تحصیلی و دسترسی به خدمات بهتر از شهرستانها و روستاها به شهر مشهد انجام میشود. این روند موجب گسترش حاشیهنشینی، گسستهای فرهنگی، افزایش بیکاری و فقر شهری و فشار مضاعف بر زیرساختهای شهر مشهد شده است.
وی ادامه داد: تخلیه روستاها نیز پیامدهای نگرانکنندهای از جمله افزایش میانگین سنی جمعیت روستایی و کاهش تولیدات کشاورزی و صنایع روستایی را در پی دارد که در بلندمدت امنیت اقتصادی و اجتماعی استان را تحت تاثیر قرار میدهد.
رئیس کمیسیون خدمات فنی، مهندسی، مشاورهای و عمران اتاق بازرگانی خراسانرضوی خاطرنشان کرد: مجموع این نگرانیها سبب شد طرح مطالعاتی جامعی در کمیسیون تدوین شود تا با رویکردی اقتصادی و اجرایی، راهکارهای ملموس و کاربردی برای مدیریت و کاهش پیامدهای مهاجرت ارائه شود.
ضرورت تمرکز بر شاخصهای کلیدی مهاجرت
عباس غیبدوست، نایبرئیس کمیسیون خدمات فنی، مهندسی، مشاورهای و عمران اتاق مشهد نیز، با تاکید بر اهمیت بررسی دقیق دلایل مهاجرت نیروی انسانی اظهار کرد: در کنار مهاجرت از کشور، جابهجایی نیروها بین بنگاهها نیز چالش بزرگی است که بسیاری از مهندسین با سابقه و مغز متفکر پروژهها را تحت تاثیر قرار میدهد و به کاهش ظرفیتهای داخلی منجر میشود.
وی افزود: بررسیها باید شامل مقایسه وضعیت مهاجرت در ایران و سایر کشورها، دستهبندی شاخصها و تعیین وزن هر پارامتر باشد تا با تمرکز بر مهمترین عوامل، راهکاراندیشی شود.
غیبدوست ادامه داد: لازم است خروجیها به شکل گزارشهای کوتاه، قالبهای تحلیلی یا حتی ابزارهای بصری مانند انیمیشن ارائه شوند تا قابلیت انتشار و استفاده در فضای کسبوکار و مدیریت کشور را داشته باشند.
وی تاکید کرد: هدف این است که با تحلیل سلسلهمراتبی عوامل مهاجرت و شناسایی راهکارهای عملی، بتوان سهم قابل توجهی از مشکل را حل کرد و از دادههای پژوهشی برای ارتقای نگهداشت و بازگشت نخبگان استفاده مؤثر نمود.
شهریار زهدی، دبیر کمیسیون خدمات فنی، مهندسی، مشاورهای و عمران اتاق مشهد نیز با ابراز خرسندی از پیشرفت طرح پژوهشی ابعاد مهاجرت نخبگان، بر ضرورت ادامه این مطالعات تاکید کرد و اظهار داشت: این طرح با تمرکز بر سه سطح جابهجایی (بین بنگاهها، استانی و کشوری)، راهکارهای عملی برای نگهداشت نیروی متخصص ارائه میدهد. مهاجرت ذهنی پیش از خروج فیزیکی، زنگ خطری برای کسبوکارهاست و کمیسیون با تدوین گزارشهای تحلیلی و بصری، به سیاستگذاران و فعالان اقتصادی کمک خواهد کرد تا از ظرفیتهای داخلی بهرهبرداری کنند.
زهدی همچنین بر اهمیت صادرات سازمانیافته خدمات فنی به عنوان فرصتی اقتصادی اشاره کرد و خواستار همکاری بیشتر دستگاههای اجرایی شد.
وی، مراحل آتی را به صورت تحلیل نهایی دادههای مصاحبه با مدیران منابع انسانی، متخصصان و مهاجران معکوس، و تکمیل و گزارش جامع به طور پیوسته تا پایان اجرای طرح تشریح کرد و گفت: این خروجیها شامل شاخصهای کلیدی، وزندهی عوامل و پیشنهادهای سیاستی است تا پیامدهای مهاجرت داخلی و خارجی بر توسعه استان مدیریت شود.
مهاجرت پیش از خروج از کشور در ذهن افراد شکل میگیرد
سپس حمیدرضا همتآبادی، مشاور طرح پژوهشی کمیسیون خدمات فنی، مهندسی، مشاورهای و عمران در خصوص مهاجرت نیروی کار متخصص، در ارائه نتایج اولیه این مطالعه اظهار کرد: این پژوهش با هدف شناسایی میزان و علل گرایش به جابجایی شغلی و مهاجرت و در نهایت ارائه راهکارهای عملی به کسبوکارها برای حفظ و نگهداشت نیروی انسانی انجام شده است. در این مطالعه با مدیران منابع انسانی، فعالان حوزه اقتصاد و توسعه کسبوکار، متخصصان فناوری اطلاعات، مدیران صنعتی و همچنین افرادی که تجربه مهاجرت یا مهاجرت معکوس داشتهاند، گفتوگو شده است.
همتآبادی با بیان اینکه آمار دقیق و منسجمی درباره کیفیت و میزان مهاجرت نیروی کار در دسترس نیست، تصریح کرد: اگرچه درباره مهاجرت دانشجویان و نخبگان دادههایی وجود دارد، اما در حوزه نیروی کار با خلأ آماری جدی مواجه هستیم؛ با این حال شواهد نشان میدهد تمایل به مهاجرت در میان نیروی کار به شکل معناداری افزایش یافته است.
وی عوامل مهاجرت را در دو سطح کلان و سازمانی دستهبندی کرد و گفت: در سطح کلان، عواملی نظیر تحریمهای بینالمللی، شکاف درآمدی، ناکارآمدی نظام اداری، تمرکزگرایی، مداخلات گسترده دولتی، بیثباتی مقررات، وابستگی اقتصاد به منابع طبیعی، بیاعتمادی میان صنعت و دانشگاه، ضعف نظام آموزش فنیوحرفهای و آموزشوپرورش، تبعیضهای اجتماعی و نگرانیهای زیستمحیطی از جمله پیشرانهای اصلی مهاجرت هستند.
این پژوهشگر ادامه داد: بخشی از مهاجرتها ریشه در احساس نبود آینده روشن، کاهش امید به بهبود شرایط و تضعیف معنا در محیط کار دارد. نسل جدید با انتظارات و ویژگیهای متفاوتی وارد بازار کار شده، در حالی که بسیاری از کسبوکارها آمادگی مدیریت این نسل را ندارند.
همتآبادی با اشاره به چالشهای درونسازمانی اظهار کرد: ضعف در نظام نگهداشت منابع انسانی، تحلیلنشدن دلایل ترک خدمت، تعارض کار و زندگی، ساختارهای مدیریتی سنتی، بروکراسی سازمانی و نبود مسیر رشد شفاف از جمله عواملی است که مهاجرت نیروی انسانی را تشدید میکند.
وی تاکید کرد: مهاجرت تنها به خروج فیزیکی از کشور محدود نمیشود؛ در بسیاری موارد، مهاجرت ابتدا در ذهن افراد اتفاق میافتد و فرد پیش از ترک کشور، از نظر ذهنی و تعلق سازمانی جدا شده است. این موضوع زنگ خطری جدی برای کسبوکارها و سیاستگذاران به شمار میرود.
عوامل نگهداشت نیروی انسانی در اختیار کسبوکارهاست
همتآبادی، در ادامه ارائه نتایج این مطالعه با تمرکز بر راهکارهای نگهداشت نیروی انسانی اظهار کرد: بخشی از ماندگاری نیروها به محاسبات واقعگرایانه افراد بازمیگردد؛ به این معنا که افراد هزینهها و منافع مهاجرت را میسنجند و در مواردی به دلیل ملاحظات خانوادگی، مسئولیتهای شخصی یا پیوندهای اجتماعی تصمیم به ماندن میگیرند.
وی افزود: برخی کسبوکارها نیز به دلیل برخورداری از مزیتهای داخلی مانند یارانهها یا دسترسی به نیروی کار ارزانتر، شرایط متفاوتی دارند. از سوی دیگر، مشهد خود یکی از قطبهای جذب مهاجر از سایر استانهاست و این موضوع تا حدی بر تعادل بازار کار اثرگذار بوده است.
مشاور پژوهشی طرح بررسی عوامل مهاجرت، با اشاره به عوامل سازمانی مؤثر بر نگهداشت نیروی کار تصریح کرد: وابستگی شغلی یکی از مؤلفههای مهم است؛ زمانی که شغل با هویت، ارزشها و شخصیت فرد در هم تنیده میشود و هزینه ترک آن بالا میرود، احتمال ماندگاری افزایش مییابد.
وی ادامه داد: معناداری کار، شفافیت در انتظارات شغلی، حمایت مدیریتی، احساس رشد و یادگیری مستمر از دیگر عوامل کلیدی در حفظ نیروهاست. همچنین استقلال شغلی، اختیار در انجام وظایف، انعطاف در ساعات کاری و میزان خودمختاری افراد از جمله راهکارهایی است که مستقیماً در اختیار کسبوکارها قرار دارد.
او خاطرنشان کرد: نظام مدیریت دانش و مهارت، طراحی سازوکارهای انگیزشی، سهیم کردن نیروها در منافع، جبران خدمات منصفانه، آموزش مداوم و مسیر توسعه شغلی از ابزارهای مؤثر مدیریت منابع انسانی برای کاهش تمایل به مهاجرت است.
همتآبادی با اشاره به اهمیت نحوه مواجهه سازمان با نیروهای در حال خروج گفت: هر نیرویی که تصمیم به ترک مجموعه میگیرد، حامل اطلاعات ارزشمندی درباره نقاط ضعف سازمان است. بیتوجهی به تجربه کارکنان و تحلیل نکردن دلایل ترک خدمت، یکی از خلأهای جدی در بسیاری از کسبوکارها به شمار میرود.
شکاف درآمدی، فرسایش سازمانی و نابرابری؛ پیشرانهای اصلی مهاجرت نیروی متخصص
مشاور پژوهشی طرح بررسی عوامل مهاجرت، در تشریح نتایج بخش مصاحبهها اظهار کرد: در نگاه بسیاری از مصاحبهشوندگان، ماندن در کشور برای برخی نیروهای متخصص از منظر اقتصادی توجیهپذیر نیست؛ زمانی که یک مهندس در ایران حدود ۳۰۰ دلار درآمد دارد، شکاف جدی ریالی ـ دلاری به یکی از مهمترین انگیزههای مهاجرت تبدیل میشود.
وی با اشاره به اینکه کارآفرینان بهتنهایی قادر به جبران این فاصله درآمدی نیستند، افزود: با این حال کسبوکارها میتوانند از طریق ایجاد مزیتهای مکمل مانند بهبود فضای کاری، تقویت حس تعلق، فراهم کردن بستر یادگیری و تعامل حرفهای، بخشی از این شکاف را تعدیل کنند.
او بحرانهای زیستمحیطی از جمله فرونشست زمین و نااطمینانی نسبت به آینده سرزمینی را از دیگر عوامل پررنگ در تصمیم به مهاجرت دانست و تصریح کرد: بخشی از نیروهای انسانی احساس میکنند چشمانداز روشنی پیشروی آنها نیست و همین مسئله به شکلگیری «مهاجرت ذهنی» پیش از خروج فیزیکی منجر میشود.
وی با بیان اینکه فرسایش سازمانی یکی از نقاط آغاز مهاجرت است، گفت: زمانی که تفاوت درآمد و منزلت مشاغل تخصصی با برخی فعالیتهای غیرتخصصی کاهش مییابد، انگیزه ماندگاری در مسیر حرفهای تضعیف میشود. در چنین شرایطی، صرفاً پرداخت حقوق نمیتواند ضامن حفظ نیروهای کیفی باشد و معناداری کار و شأن تخصصی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
مشاور پژوهشی این طرح ادامه داد: محدودیتهای زیرساختی و اختلال در دسترسیها، بهویژه در حوزه فناوری، نیز از جمله مواردی است که به احساس خفگی حرفهای در میان نیروهای متخصص دامن میزند و بخشی از انرژی آنها را به جای توسعه، صرف عبور از موانع میکند.
وی افزود: حرکت به سمت مدیران تسهیلگر، افزایش استقلال حرفهای و استفاده از الگوهایی مانند سهیمکردن نیروهای کلیدی در مالکیت و منافع شرکت، از راهکارهای مؤثر در افزایش وفاداری سازمانی است.
تمرکز طرح بر مهاجرت نیروی فنی و مهارتی با تفکیک سه سطح جابجایی
سمیرا سبزواری، مدیر مرکز مطالعات و بررسیهای اقتصادی اتاق بازرگانی خراسانرضوی و ناظر طرح بررسی عوامل مهاجرت نیز، با تشریح چهارچوب پژوهشی این مطالعه اظهار کرد: از ابتدای کار تاکید شد که موضوع مهاجرت در سه سطح مجزا بررسی شود؛ جابجایی بین بنگاهها، مهاجرت از استان و مهاجرت از کشور. هر یک از این سطوح دارای علل، پیشرانها و پیامدهای متفاوتی است و سیاستگذاری برای کاهش مهاجرت نیز باید متناسب با هر سطح طراحی شود.
وی خاطرنشان کرد: هدف نهایی این مطالعه صرفاً ارائه توصیف وضعیت موجود نیست؛ بلکه باید بر اساس مطالعات تطبیقی و تجربیات سایر کشورها، به پیشنهادهای سیاستی و راهکارهای ملموس برای کاهش مهاجرت نیروی کار منجر شود.
او تاکید کرد: کیفیت اجرای مراحل بعدی، بهویژه بخش مصاحبه و تحلیل دادهها، نقش تعیینکنندهای در دستیابی به خروجی کاربردی و قابل استفاده برای فعالان اقتصادی خواهد داشت.
رضا مقدم، عضو کمیسیون خدمات فنی، مهندسی، مشاورهای و عمران اتاق بازرگانی مشهد گفت: جابهجایی مکرر نیروها میان شرکتها میتواند نشانه ناتوانی سازمانها در ایجاد بستر رشد و تحول برای افراد باشد. رعایت استانداردهای حرفهای در حوزه منابع انسانی و توجه به ارتقای دانش و مهارت نیروها، نقش مهمی در بهبود فضای کسبوکار و افزایش بهرهوری دارد.
مرتضی صادقی، دیگر عضو کمیسیون افزود: گسست میان دانشگاه و صنعت، کاهش کیفیت آموزشی و کنار گذاشتن نیروهای متخصص و باتجربه در برخی دستگاههای اجرایی، از چالشهای جدی کشور است که انگیزه نخبگان برای ماندن و انتقال تجربه را تضعیف میکند.
ناامیدی به آینده و ناکارآمدی محیط کسبوکار، ریشههای اصلی مهاجرت است
حمید بابازاده، رئیس اتحادیه صادرکنندگان خدمات فنی و مهندسی خراسان رضوی نیز اظهار کرد: آنچه در سالهای اخیر بهوضوح دیده میشود، مهاجرت گسترده در طیفهای مختلف است که مهمترین دلایل آن ناامیدی نسبت به آینده و ناکارآمدی فضای کسبوکار عنوان میشود.
وی افزود: مهاجرت ذاتاً پدیده منفی نیست و حتی میتواند در قالب صادرات سازمانیافته نیروی فنی و مهندسی به یک فرصت اقتصادی تبدیل شود؛ همانگونه که برخی کشورها از این مسیر درآمدزایی میکنند؛ اما این فرآیند در ایران هنوز ساختارمند و هدفمند نشده است.
در ادامه این جلسه، ایمان فرهمندی، عضو شورای شهر مشهد، با تاکید بر اهمیت پرداختن علمی و دقیق به موضوع مهاجرت اظهار کرد: این پدیده از مسائل مهم اجتماعی و اقتصادی کشور است که باید بر پایه مطالعات میدانی و پژوهشهای معتبر بررسی شود.
به گفته وی، لازم است ابعاد واقعی مهاجرت بهدرستی سنجیده شود تا از هرگونه بزرگنمایی یا برداشتهای نادرست جلوگیری شود و تصمیمسازیها بر مبنای دادههای دقیق انجام گیرد.
وی ادامه داد: کیفیت حکمرانی و کارآمدی دستگاههای اجرایی نقش مستقیمی در میزان امید اجتماعی و رضایت فعالان اقتصادی دارد. هر زمان کیفیت تصمیمگیریها و بهرهگیری از نظر کارشناسان، بهویژه در بخش خصوصی، کاهش یابد، زمینه نارضایتی و بیانگیزگی نیروهای متخصص فراهم میشود. این مسئله در نهایت میتواند به افزایش تمایل به مهاجرت منجر شود.
فرهمندی با اشاره به ضرورت توجه همزمان به حفظ و بازگشت نخبگان تصریح کرد: همانقدر که نگهداشت سرمایه انسانی اهمیت دارد، شناسایی عوامل مؤثر بر بازگشت نیروهای متخصص نیز ضروری است.
ثبت دیدگاه
مجموع دیدگاهها : 0در انتظار بررسی : 0انتشار یافته : ۰