رشد ریالی، اُفت دلاری
آمارهای گمرک در سال ۱۴۰۴ نشان میدهد که ایران، با وجود تحریمها و فشارهای ارزی، همچنان بزرگترین صادرکننده زعفران جهان است؛ هرچند تداوم کاهش وزن صادرات و افزایش متوسط قیمتها حکایت از تغییر الگوی صادراتی از فله به بستهبندیهای خُرد دارد. این تغییر، اگرچه میتواند نشانهای از حرکت به سمت ایجاد ارزش افزوده باشد، اما هنوز به یک راهبرد ملی و منسجم تبدیل نشده است.
طبق گزارش مرکز مطالعات و بررسیهای اقتصادی اتاق بازرگانی خراسان رضوی، صادرات وزنی زعفران طی سالهای ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۳ پیوسته کاهش یافته و از ۳۲۴.۸ تن در سال ۱۳۹۹ به ۲۱۴ تن در سال ۱۴۰۳ رسیده است. همچنین در پنجماهه نخست سال جاری، تنها ۸۷ تن زعفران صادر شده است؛ رقمی که اگر با روند فعلی ادامه یابد، نمیتواند نگرانیها را کاهش دهد.
در حوزه ارزش صادرات نیز روندی دوگانه مشاهده میشود. ارزش دلاری صادرات زعفران طی سالهای ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ نسبت به سال ۱۴۰۱ کاهش یافته و از ۱۸۹.۹۴ میلیون دلار در سال ۱۳۹۹ به ۱۸۴.۵۶ میلیون دلار در سال ۱۴۰۳ رسیده است. در مقابل، ارزش ریالی صادرات به دلیل جهش نرخ ارز، روندی کاملا صعودی داشته چنانکه از ۴ هزار و ۳۸۵ میلیارد تومان در سال ۱۳۹۹ به حدود ۱۰ هزار و ۴ میلیارد تومان در سال ۱۴۰۳، افزایش داشته است.
در پنجماهه نخست امسال نیز ارزش دلاری و ریالی صادرات زعفران بهترتیب ۷۶.۷۹ میلیون دلار و ۵ هزار و ۳۲۹ میلیارد تومان گزارش شده است.
این واگرایی آشکار میان ارزش دلاری و ریالی، نشانهای روشن از یک حقیقت تلخ است:
زنجیره ارزش افزوده زعفران در داخل ایران همچنان ناقص است و بخش عمده ارزش نهایی محصول توسط واسطهها در خارج از کشور کسب میشود.
مشهد، کانون اصلی صادرات زعفران
بررسی آمارهای رسمی گمرک جمهوری اسلامی ایران نشان میدهد که «گمرک مشهد»، با سهمی بیش از ۸۹ درصد از کل صادرات زعفران کشور، بیرقیبترین مبادی خروجی این محصول راهبردی بهشمار میآید؛ جایگاهی که وزن و اهمیت خراسان رضوی را در تجارت جهانی زعفران برجسته میسازد.
دادههای صادراتی حکایت از آن دارد که ارزش وزنی صادرات زعفران استان از ۲۸۱.۹۹ تن در سال ۱۳۹۹ به ۱۴۷.۸۳ تن در سال ۱۴۰۳ کاهش یافته است؛ روندی نزولی که نگرانیها درباره استمرار توان رقابتی این استان در بازار جهانی را افزایش داده است.
میتوان چنین استنباط کرد که تمرکز شرکتهای صادرکننده در خراسان رضوی، زیرساختهای گمرکی مشهد و مجاورت جغرافیایی با بازار افغانستان از مهمترین دلایل برتری این استان در عرصه صادرات زعفران است. این عوامل موجب شدهاند که مشهد نهتنها مرکز ثقل صادرات زعفران کشور، بلکه گذرگاه اصلی تجارت آن در منطقه باشد.
طبیعتا این ظرفیت فرصتها و تهدیدهای خود را دارد و برای جلوگیری از ریسکهای لجستیکی، تقویت زیرساختها در این منطقه، امری ضروری به نظر میرسد.
رشد سهم چین و قطر از واردات زعفران ایرانی
بررسی آمار صادراتی سال ۱۴۰۳ و تغییرات نیمه نخست ۱۴۰۴ نشان میدهد که الگوی مقاصد صادراتی ایران در حال دگرگونی است. هرچند امارات، اسپانیا و چین همچنان اصلیترین واردکنندگان زعفران ایران در سال ۱۴۰۳ بودهاند، اما در ماههای اخیر چین و قطر سهم بیشتری از واردات زعفران ایرانی را به خود اختصاص دادهاند. این تحول میتواند حاکی از تنوعبخشی نسبی بازارها و نتیجه توسعه روابط تجاری جدید باشد؛ با این حال، تکیه ساختاری بر بازارهای واسطه همچنان تهدیدی جدی برای کسب ارزش افزوده واقعی محسوب میشود.
کشورهایی مانند امارات و اسپانیا با بستهبندی و برندینگ مجدد زعفران ایرانی، آن را با چند برابر قیمت اولیه به بازار جهانی عرضه میکنند.این روند، گواه روشنی است بر اینکه ایران هنوز نتوانسته سهم حقیقی خود از برند زعفران را در بازار جهانی تثبیت کند.
اختلاف فاحش ارزش هر تن زعفران در مقاصد مختلف نیز موید همین نکته است؛ در برخی کشورهای مقصد، قیمت فروش زعفران تا دو برابر میانگین جهانی افزایش مییابد. این فاصله قیمتی نه ناشی از کیفیت محصول، بلکه حاصل استانداردسازی بستهبندی، بازاریابی حرفهای و جایگاه برند میباشد؛ حوزههایی که ایران همچنان در آنها با ضعف مواجه است.
گسترش سطح زیرکشت؛ فرصت یا تهدید پنهان؟
مرکز مطالعات و بررسیهای اقتصادی اتاق مشهد به استناد آمارهای اعلامی وزارت جهاد کشاورزی گزارش داده است که؛ در سال ۱۴۰۳ بیش از ۱۱۹ هزار هکتار سطح زیر کشت زعفران بارور در کشور ثبت شده است؛ رقمی که ۷۶ درصد آن در خراسان رضوی (حدود ۱۰۰ هزار هکتار) و ۱۳ درصد آن در خراسان جنوبی قرار دارد. افزایش سطح زیر کشت عمدتا ناشی از سودآوری بالاتر زعفران نسبت به محصولات کمآببر دیگر است؛ اما این رشد اگر بدون مدیریت منابع آب و نظام کنترل بازار ادامه یابد، میتواند افت قیمت و کاهش بهرهوری را تشدید کند؛ روندی که نشانههای آن در برخی سنوات آشکار شده است.
تولید ۴۳۶ تنی و چالش افت عملکرد در هکتار
در سال ۱۴۰۳، مجموع تولید زعفران کشور ۴۳۶ تن بوده که خراسان رضوی با ۲۷۲ تن (۶۲ درصد) بیشترین سهم را به خود اختصاص داده است؛ پس از آن، خراسان جنوبی با ۱۲ درصد قرار دارد.
با وجود این ظرفیت بزرگ، کاهش عملکرد در هر هکتار در برخی مناطق بهدلیل خشکسالی، فرسایش خاک و ضعف در استفاده از فناوریهای نوین مشاهده میشود. ارتقای آموزشهای تخصصی کشاورزی و بهکارگیری فناوریهای جدید میتواند این روند را معکوس کرده و بهرهوری تولید را افزایش دهد.
مروری بر جریان تولید تا صادرات زعفران ایرانی با نگاهی به فرصتها و تهدیدها:
بایدها و نبایدهای حفظ یک مزیت
زعفران، محصولی که امروز در ۲۲ استان کشور کشت میشود و بخش مهمی از معیشت بیش از یک میلیون ایرانی را شکل میدهد، با وجود سهم ۹۲درصدی ایران از تولید جهانی آن، در یکی از حساسترین مقاطع تاریخی خود قرار گرفته است. کاهش راندمان تولید، تشدید قاچاق و فقدان یک سیاست جامع و یکپارچه، سه مانع بنیادینی هستند که نهتنها استمرار برتری ایران در بازارهای جهانی را تهدید میکنند، بلکه آینده اقتصادی این محصول استراتژیک را نیز با عدم قطعیت روبهرو ساختهاند.
کارشناسان معتقدند که مدیریت علمی، بهرهگیری از فناوریهای نوین، حرکت به سوی کشت ارگانیک و ترویج اصالت محصول در بازارهای جهانی میتواند کیفیت و بهرهوری زعفران را افزایش دهد و در کنار آن، حمایت قانونی از صادرکنندگان و مقابله با قاچاق برای حفظ جایگاه ایران در بازارهای بینالمللی ضروری است.
تهدیدها و فرصتهای طلای سرخ
«سمیرا سبزواری»، مدیر مرکز مطالعات و بررسیهای اقتصادی اتاق مشهد، با اشاره به روند افزایشی سطح زیرکشت زعفران در سالهای اخیر میگوید: توسعه کشت این محصول به ۲۲ استان کشور نشان میدهد که زعفران، به دلیل نقدشوندگی بالا، سودآوری مناسب و مقاومت نسبی در برابر خشکسالی، بیش از پیش مورد توجه کشاورزان قرار گرفته است.
وی ادامه میدهد: با این حال، این گسترش کمی با مجموعهای از تهدیدهای جدی همراه شده است. مسائلی همچون کاهش بهرهوری و افت عملکرد در هر هکتار، خروج و قاچاق پیاز زعفران، و نیز عدم استفاده از پیازهای سورتشده و استاندارد (که به شیوع بیماریهای قارچی و خاکزی در بنهها انجامیده)، نگرانیهای جدی را برای آینده این محصول ایجاد کرده است. افزون بر این، تغییرات اقلیمی و شدتیافتن دورههای سرما و گرما نیز کیفیت و میزان تولید زعفران را با اختلال روبهرو میکند.
سبزواری تاکید میکند: با وجود اهمیت گسترده این محصول، تاکنون طرح جامع و اجرایی دقیقی از سوی دستگاههای مسئول برای ساماندهی تولید زعفران ارائه نشده است.
لزوم حرکت از کشاورزی سنتی به تولید دانشبنیان
مدیر مرکز مطالعات و بررسیهای اقتصادی اتاق مشهد میگوید: بر پایه ارزیابیهای این مرکز، ارتقای کیفیت و افزایش بهرهوری زعفران بدون آموزشهای تخصصی، بهرهگیری از فناوریهای نوین و مدیریت علمی مزارع ممکن نیست.
به باور سبزواری، گذار به کشت ارگانیک، مقابله با خسارات ناشی از تغییرات اقلیمی و حذف آلایندهها از زنجیره تولید، میتواند جایگاه جهانی زعفران ایران را تقویت کند.
او همچنین بر اهمیت برندسازی و ترویج اصالت زعفران ایرانی در بازارهای جهانی تاکید و بیان میکند: هجوم زعفرانهای ناخالص و محصولاتی که تحت نام ایران اما خارج از استاندارد تولید شدهاند، میتواند اعتبار این محصول را تضعیف کند.
جایی که ارزش افزوده از دست میرود
سبزواری تاکید میکند: با توجه به اینکه بیش از ۸۷ درصد زعفران تولیدی ایران صادر میشود، مدیریت صحیح بازارهای هدف و مقابله با قاچاق از حیاتیترین اولویتهاست.
وی یادآور میشود: فعالان این بخش خواهان آن هستند که سیاستهای ارزی و صادراتی از رویکردهای تنبیهی فاصله گرفته و به سوی حمایتهای تشویقی و قانونی حرکت کند. از نظر آنان، ورود زعفرانهای قاچاق و ناخالص به بازارهای جهانی میتواند اعتبار زعفران ایران را به مخاطره بیاندازد. در مقابل، اصلاح ساختار تجارت در این بخش با اقداماتی همچون اعطای نشان جمعی معتبر برای زعفران ایران و تشویق صادرات در بستهبندیهای خرد (کمتر از ۱۰ گرم)،
میتواند ارزش افزوده واقعی را به داخل کشور بازگرداند و زنجیره صادرات را از خامفروشی به سوی رقابتپذیری جهانی هدایت کند.
مدیر مرکز مطالعات و بررسیهای اقتصادی اتاق مشهد در جمعبندی اظهارات خود خاطر نشان میکند: در مجموع، زعفران ایران در نقطهای قرار دارد که بیتوجهی به چالشهای تولید، تهدید قاچاق و نبود سیاست یکپارچه میتواند برتری تاریخی کشور ما را در این حوزه در آینده با خطر مواجه کند. آینده طلای سرخ ایران نه در افزایش سطح زیرکشت، بلکه در افزایش راندمان، تقویت اصالت، مقابله با قاچاق و شکلدهی به راهبردی ملی در تولید و تجارت رقم خواهد خورد.
ثبت دیدگاه
مجموع دیدگاهها : 0در انتظار بررسی : 0انتشار یافته : ۰