تبعات ورود سیمان به بورس کالا در تولید بتن

به گزارش روابط عمومی اتاق مشهد، محسن خندان‌دل، رئیس کمیسیون خدمات فنی، مهندسی، مشاوره‌ای و عمران اتاق خراسان رضوی، با اشاره به طرح موضوعات حوزه بتن در نشست «یکشنبه‌های اقتصادی» و دستور استاندار برای تهیه گزارش کارشناسی، بر ضرورت بازنگری در روندهای جاری تاکید کرد و گفت: حوزه کنترل فرآورده‌های سیمانی نباید از دست برود و اگر امروز به‌موقع اقدام نشود، تبعات این روند در سال‌های آینده با شدت بیشتری بروز خواهد کرد.

بورس، قیمت‌محور شده و کیفیت به حاشیه رفته است

خندان‌دل با تشریح پیامدهای ورود سیمان به بورس کالا اظهار کرد: عرضه سیمان در بورس با وعده شفافیت آغاز شد؛ اما آنچه در عمل رخ داده نشان می‌دهد حاکمیتِ صرفاً قیمت‌محورِ بازار بورس، کیفیت سیمان را به‌شدت تحت تاثیر قرار داده است. به‌گونه‌ای که برای رقابت قیمتی، برخی تولیدکنندگان ناچار به کاهش کنترل‌های کیفی شده‌اند و سیاست کاهش هزینه‌ها به شکل‌گیری حداقل‌های استاندارد انجامیده است.

وی افزود: شواهد میدانی چند مشکل عمده را نشان می‌دهد؛ پیمانکاران برای دستیابی به مقاومت مورد انتظار بتن ناچارند حجم سیمان بتن را افزایش دهند؛ زیرا کنترلی بر یکنواختی کیفیت سیمان وجود ندارد. از سوی دیگر، آزمایشگاه‌های فنی افزایش نوسان در نتایج مقاومت فشاری را گزارش می‌کنند. در بسیاری از پروژه‌ها، به‌ویژه طرح‌های دولتی، اصلاح طرح اختلاط به‌عنوان اقدام پیشگیرانه اجباری شده است؛ حال آنکه در شرایط دپوی سیمان‌های مختلف و تامین از چند کارخانه، ریسک‌های فنی به‌طور معناداری افزایش می‌یابد.

او ادامه داد: حذف سازوکارهای پیشین تعامل مستقیم بین تولیدکننده سیمان و بتن، به افت دوام سازه‌ها انجامیده و هزینه‌های پنهانی مانند کاهش عمر مفید ساختمان‌ها، افزایش هزینه‌های تعمیر و تخریب و تشدید عوارض سازه‌ای را به همراه داشته است.

خندان‌دل با طرح پرسش‌های کلیدی درباره عرضه سیمان در بورس گفت: چرا این عرضه بدون اتصال موثر به نتایج کنترل کیفی و آزمون‌های معتبر انجام می‌شود؟ زنجیره نظارتی و ارتباط سازمان استاندارد با پروژه‌های مصرف‌کننده به‌درستی برقرار نشده و عملاً نقش این نهاد در پایش کیفیت به حداقل رسیده است. در واقع، بورس تحت سلطه قیمت قرار گرفته و کیفیت به حاشیه رانده شده است.

وی، راهکارهای پیشنهادی کمیسیون را چنین برشمرد: اتصال مستقیم و برخط عرضه سیمان در بورس به نتایج آزمون‌های کیفی معتبر برای تضمین سلامت مصالح؛ انتشار عمومی رتبه‌بندی کیفی کارخانه‌های سیمان به‌منظور ایجاد رقابت سازنده؛ و اعمال جرایم و محدودیت‌های مشخص برای تولیدکنندگان با کیفیت پایین به‌عنوان ابزاری مکمل در کنترل بازار.

خندان‌دل در عین حال تاکید کرد: صرفاً روش‌های تنبیهی کفایت نمی‌کند و لازم است نظارت سازمان بازرسی کل کشور بر روند واحدهای بورسی جدی‌تر شود تا ایمنی و دوام سازه‌ها بر ملاحظات کوتاه‌مدت بازار اولویت یابد.

او با هشدار نسبت به پیامدهای انسانی و ملی این روند تصریح کرد: سیمان کالایی معمولی نیست؛ بنیان امنیت جانی شهروندان و سرمایه ملی است. اگر امروز کیفیت قربانی منطق صرفاً قیمتی شود، مردم در آینده بهای آن را با جان و مال خود خواهند پرداخت. اصلاحات باید امروز انجام شود، نه آنکه پس از وقوع بحران، صرفاً آمار خسارت‌ها اعلام گردد.

وی ریشه بخش مهمی از مخاطرات فنی، حقوقی و ایمنی را تمرکز غالب سازوکار بورس بر شاخص‌های قیمتی دانست و افزود: در غیاب کنترل کیفی مستمر و معتبر، این تمرکز به تضعیف یکنواختی کیفیت می‌انجامد و در نهایت، کاهش دوام سازه‌ها و افزایش مسئولیت‌های حقوقی آتی را به دنبال خواهد داشت. بر همین اساس، اتصال عرضه به آزمون‌های کیفی برخط و تدوین سازوکار شفاف پاسخگویی در صورت بروز مخاطرات، اجتناب‌ناپذیر است؛ زیرا در شرایط فعلی، مرجع مسئولیت کیفیت به‌روشنی تعریف نشده است.

در ادامه جلسه، بر ضرورت تقویت و بازتعریف اختیارات نظارتی سازمان استاندارد در فرآیندهای پس از عرضه سیمان و نیز تهیه گزارش رسمی از پیامدهای این روند برای شفاف‌سازی اثرات آن بر کیفیت، ایمنی و نظام مسئولیت‌پذیری تاکید شد.

خندان‌دل در جمع‌بندی گفت: گزارش کمیسیون در حال تهیه می­باشد و انتظار می‌رود با همراهی دستگاه‌های ذی‌ربط، این موضوع به‌صورت جدی و مستمر پیگیری شود؛ زیرا تبعات ناشی از عرضه سیمان بدون کنترل کیفی مناسب، هم‌اکنون خسارت‌هایی به بار آورده و در آینده نیز می‌تواند صدمات جبران‌ناپذیری ایجاد کند.

افت کیفیت سیمان و ملات‌ها، تهدیدی جدی برای ایمنی ساختمان‌هاست

عباس غیب‌دوست، نایب‌رئیس کمیسیون خدمات فنی، مهندسی، مشاوره‌ای و عمران اتاق بازرگانی خراسان رضوی نیز با اشاره به وضعیت بازار سیمان گفت: موضوع سیمان به‌ویژه در دو سال اخیر به یکی از معضلات اصلی پروژه‌های عمرانی تبدیل شده و مشکلات متعددی برای پیمانکاران و سازندگان ایجاد کرده است. بخش عمده این چالش‌ها به ناترازی انرژی بازمی‌گردد و همین مساله موجب شده تولیدکنندگان بتن، پیمانکاران و سازندگان صرفاً بر تداوم تولید تمرکز کنند؛ وضعیتی که در آن، تامین کیفیت مطلوب همواره ممکن نیست. علاوه بر این، شرایط حمل‌ونقل، نقش واسطه‌ها و شیوه‌های نگهداری نیز می‌تواند بر کیفیت مصالح اثرگذار باشد و زمینه بروز مشکلات بعدی را فراهم کند.

غیب‌دوست با تاکید بر وضعیت نگران‌کننده مصرف سیمان در ملات‌ها افزود: شرایط ملات‌ها حتی از بتن نیز حساس‌تر است. ملات‌ها در بخش‌های پرخطر ساختمان نظیر نما، بام و فضاهای مرطوب به‌کار می‌روند، در حالی‌که کنترل چسبندگی، زمان گیرش و کیفیت اجرای آن‌ها عمدتاً در کارگاه انجام می‌شود و نظارت موثری بر آن وجود ندارد.

به گفته او، تعدد و اختلاط سیمان‌های مختلف در ملات‌های مصرفی، این بخش را به‌شدت آسیب‌پذیر کرده و آثار ضعف کیفی اغلب در مرحله بهره‌برداری نمایان می‌شود؛ به‌گونه‌ای که در برخی ساختمان‌ها شاهد جدا شدن و سقوط سنگ نما هستیم.

وی با اشاره به کمبود انرژی طی سه تا چهار سال اخیر تصریح کرد: باید پرسید اگر بورس کالا وجود نداشت، آیا تولیدکنندگان بتن امکان تامین پایدار سیمان را داشتند یا ناچار بودند سیمان را از هر فروشنده‌ای و با هر قیمتی تهیه کنند؟

او تاکید کرد: اگرچه بورس کالا در شکل فعلی ایرادات جدی دارد؛ اما همه مشکلات حوزه سیمان و بتن را نمی‌توان صرفاً به بورس نسبت داد و ناترازی انرژی یکی از عوامل اصلی این وضعیت است.

نایب‌رئیس کمیسیون خدمات فنی، مهندسی، مشاوره‌ای و عمران اتاق مشهد ادامه داد: در این حوزه لازم است دو مسیر به‌صورت هم‌زمان دنبال شود. خروج سیمان از بورس کالا مطالبه‌ای عمومی در میان فعالان صنعت است، اما تحقق آن فرآیندی زمان‌بر و وابسته به تصمیمات کلان است؛ بنابراین نمی‌توان تمام اصلاحات را به نتیجه این مسیر موکول کرد و باید هم‌زمان برنامه‌ای موازی برای بهبود شرایط طراحی و اجرا شود.

غیب‌دوست با تاکید بر لزوم تقویت نظارت‌ها افزود: استانداردها باید به‌صورت واقعی و مستمر کنترل و نتایج آزمون‌های کیفی به‌طور شفاف و عمومی منتشر شود. پیشنهاد مشخص، اصلاح ساختار عرضه سیمان در بورس کالاست؛ به‌گونه‌ای که مشخصات فنی هر نوع سیمان به‌طور کامل در تابلوی بورس درج شود و برای هر محموله، شناسه یکتای قابل رهگیری از کارخانه تا محل مصرف تعریف گردد.

وی در جمع‌بندی خاطرنشان کرد: مسئولیت تولید محصول استاندارد بر عهده کارخانه سیمان است و محل عرضه، چه در بورس و چه خارج از آن، نباید بهانه‌ای برای نادیده گرفتن کیفیت باشد. در کنار پیگیری موضوع خروج سیمان از بورس، باید راهکارهای جایگزین نیز هم‌زمان اجرا شود تا فرآیندها شفاف و قابل نظارت باشد.

به گفته او، اصلاح رویه‌های فعلی عرضه در بورس و بررسی امکان حذف سیمان از بورس، دو مسیر مکمل‌اند و نباید همه مشکلات ساخت‌وساز و افت کیفیت را به یک عامل تقلیل داد؛ زیرا نگاه تک‌بعدی، مانع دستیابی به راه‌حل‌های موثر و پایدار خواهد شد.

چالش‌های سیمان، مستقیماً به صنعت بتن منتقل می‌شود

شهریار زهدی، دبیر این کمیسیون نیز گفت: حدود ۶۰ درصد سیمان کشور در تولید بتن مصرف می‌شود و هر چالشی در حوزه سیمان، مستقیماً به صنعت بتن سرریز می‌شود.

وی با اشاره به افت کیفیت ناشی از قطعی انرژی، پیامدهای ورود سیمان به بورس کالا و دشواری تامین سیمان، و به‌ویژه مشکلات آزمایشگاه‌های کنترل کیفیت، حذف الزام گواهی ایزو ۱۷۰۲۵ را عامل کاهش کنترل کیفی سیمان دانست.

به گفته او، ناپایداری عرضه، افزایش قیمت، سهمیه‌بندی، رقابت شدید و معاملات غیرشفاف از مهم‌ترین مشکلات مطرح‌شده بود و قرار است گزارش کارشناسی این موارد برای استانداری ارسال شود.

وی همچنین، افت کیفیت سیمان تحویلی به صنایع تولید بتن آماده را ناشی از حذف انگیزه رقابتی میان تولیدکنندگان سیمان در بازار عرضه به شرکت­های ساخت بتن آماده و مقاطع بتنی دانست و گفت: در گذشته مذاکرات شکل گرفته میان تولیدکنندگان سیمان و بتن آماده، منجر به کارایی بالاتر از مسیر بهبود کیفیت و کاهش قیمت سیمان می­گردید؛ اما با حذف این زنجیره از طریق عرضه در بورس، دیگر چانه­زنی­ای بر روی کیفیت سیمان تحویلی شکل نمی­گیرد.

عرضه سیمان در بورس، چالشی جدی برای صنعت بتن آماده و ایمنی ساختمان‌ها

سپس محرم کریمی، دبیر کانون سراسری انجمن‌های صنفی کشور که به عنوان مهمان این کمیسیون در جلسه حضور داشت، با اشاره به روند تاریخی تولید سیمان و بتن در ایران گفت: هم‌اکنون حدود ۱۷۰۰ کارخانه سیمان در کشور فعال‌اند که ۱۳۵۰ مورد دارای نشان استاندارد هستند؛ اما ۳۵۰ کارخانه بدون پروانه بهره‌برداری و نشان استاندارد همچنان تولید می‌کنند.

وی با اشاره به تولید سالانه سیمان در پنج سال گذشته، بیان کرد: حدود ۶۵ میلیون تن سیمان تولید شده که ۶۵ درصد آن فله و ۳۵ درصد کیسه‌ای بوده است. سیمان فله عمدتاً به ۱۰۰ میلیون مترمکعب بتن تبدیل شده و بیش از ۹۰ درصد آن در ساختمان‌های مسکونی، بخشی در ساختمان‌های اداری و اندکی در بیمارستان‌ها استفاده شده است.

کریمی با تاکید بر اهمیت صنعت بتن آماده گفت: این صنعت مبتنی بر دانش و علم است، اما همچنان مورد غفلت قرار گرفته و بسیاری مردم و مسئولان تفاوت سیمان فله و کیسه‌ای را نمی‌دانند.

وی افزود: پیش از ورود سیمان به بورس، تولیدکنندگان بتن سیمان مورد نیاز خود را از منابع مشخص تامین می‌کردند؛ اما اکنون سیلوهای صدتنی سیمان در برخی کارخانه‌ها تبدیل به محلی برای تجمیع سیمان از مناطق مختلف شده است. تغییر نوع سیمان، طرح اختلاط را نیز تحت تاثیر قرار می‌دهد، اما امکان ارائه طرح اختلاط صحیح و کنترل نوع سیمان وجود ندارد.

کریمی تصریح کرد: تولیدکنندگان بتن مظلوم واقع شده‌اند؛ محصول نهایی در اختیار آن‌هاست و مصرف‌کننده مستقیماً با آن مواجه است.

وی با مقایسه بورس سیمان با سایر کالاها، گفت: تولیدکنندگان بتن وجه محصول را پیش از تولید دریافت می‌کنند و بتن قابلیت دپو شدن ندارد، بنابراین سیمان مناسب سازوکار بورس کالا نیست.

کریمی بر لزوم شفافیت و نظارت در این حوزه تاکید کرد و افزود: استانداردها به‌درستی رعایت نمی‌شوند و نمونه‌گیری مرکب به‌طور کامل انجام نمی‌شود.

به گفته او، تولیدکنندگان بتن باید اختیار انتخاب مواد اولیه از جمله سیمان را داشته باشند و یا بورس سیمان را از چرخه عرضه خارج کند یا سازوکاری ایجاد شود تا تولیدکنندگان بتوانند به صورت مستقیم خرید کنند.

کریمی تاکید کرد: شفافیت و کنترل واقعی در عرضه سیمان ضروری است تا ایمنی، دوام و کیفیت ساختمان‌ها تضمین شود و از یک فاجعه ملی جلوگیری گردد.

ناپایداری عرضه سیمان در بورس، تهدیدی جدی برای کیفیت و دوام بتن

جمال حیدری، عضو کارگروه مصالح و تجهیزات صنعت ساخت شورای فنی خراسان رضوی نیز در این نشست، در ارائه گزارشی پژوهشی با عنوان «بررسی عرضه سیمان در بورس کالا از منظر تکنولوژی بتن و پارامترهای محیط‌زیستی» اظهار کرد: ناپایداری تامین سیمان، کیفیت بتن را مستقیماً تحت تاثیر قرار می‌دهد. زمانی که تولیدکننده بتن مجبور است سیمان مورد نیاز خود را با تاخیر، از منابع مختلف یا با کیفیت‌های متفاوت تامین کند، کنترل طرح اختلاط، نسبت آب به سیمان، یکنواختی بچ‌ها و مقاومت نهایی بتن دچار اختلال می‌شود.

وی افزود: ورود سیمان به بورس کالا از خرداد ۱۴۰۰ بدون طراحی مدلی سازگار با نیازهای صنعت بتن، شکافی تکنولوژیک در زنجیره تولید ایجاد کرده است. سیمان نه‌تنها ماده اصلی، بلکه پارامتر کنترلی کیفیت بتن محسوب می‌شود و سازوکار فعلی بورس، با عرضه‌های مقطعی، رقابت صرفاً قیمتی و دسترسی غیرمستمر، این نقش کنترلی را خدشه‌دار کرده است.

حیدری با تاکید بر پیامدهای فنی این موضوع گفت: ناپایداری تامین سیمان باعث اختلال در Mix Design  می‌شود؛ کنترل زمان گیرش، حرارت هیدراسیون، رئولوژی، مقاومت فشاری و دوام بتن ناممکن می‌شود. تولیدکننده برای کاهش ریسک شکست فنی، ناچار به افزایش مصرف سیمان یا تغییر نسبت آب به سیمان می‌گردد که هم هزینه‌ها را افزایش و هم کیفیت بتن را از حالت بهینه خارج می‌کند.

وی ادامه داد: الزام واحدهای تولید بتن به خرید از بورس، تامین را تکه‌تکه و پروژه‌ها را با سیمان‌های متفاوت مواجه کرده است. این شرایط باعث اختلاف مقاومت بچ‌ها، نوسان اسلامپ و بی‌ثباتی رئولوژی می‌شود و ایمنی سازه و عملکرد بلندمدت آن را تهدید می‌کند. تولید بتن نیازمند قراردادهای بلندمدت و تحویل منظم است، اما بورس کالا این نیاز را به رقابت کوتاه‌مدت و پرریسک تبدیل کرده است.

او افزود: سیمان کالایی نیست که بتوان آن را صرفاً بر اساس شاخص‌های اقتصادی و قیمتی توزیع کرد. کوچک‌ترین تغییر در آنالیز شیمیایی و فیزیکی سیمان، مستقیماً رفتار رئولوژیکی، مقاومت و دوام بتن را تحت تاثیر تحت تاثیر قرار می‌دهد. اختلاط ناخواسته سیمان‌ها در سیلوها و حذف امکان انتخاب هدفمند سیمان، تولید بتن را از فرآیند مهندسی‌شده به فرآیندی ریسکی و واکنشی تبدیل کرده است.

حیدری همچنین اظهار کرد: تولید سیمان یکی از آلاینده‌ترین صنایع است و هر افزایش مصرف سیمان، حتی با بهبود راندمان انرژی، انتشار دی اکسید کربن و دیگر آلاینده‌ها را افزایش می‌دهد. وقتی مصرف سیمان به‌دلیل بی‌ثباتی تامین و سیاست‌گذاری غلط افزایش می‌یابد، تولیدکننده مجبور به اقدامات غیرعلمی می‌شود که دوام بتن را کاهش و ردپای کربن را افزایش می‌دهد.

وی در پایان افزود: افزایش مصرف سیمان تنها به تولید محدود نمی‌شود، بلکه استخراج سنگ‌آهک، مصرف آب صنعتی، حمل‌ونقل جاده‌ای، انتشار گردوغبار و پسماندهای ساختمانی را نیز تشدید می‌کند. نادیده گرفتن این اثرات فنی و محیط‌زیستی در تصمیمات اقتصادی، بار تصمیم‌گیری را از اقتصاد به ایمنی و محیط‌زیست منتقل می‌کند و با اصول توسعه پایدار و مسئولیت حرفه‌ای مهندسان در تضاد است.

ناپایداری شیمیایی سیمان و تاثیر آن بر کیفیت بتن

در ادامه جلسه، محمدرضا جلالی‌نژاد، فعال حوزه تولید بتن، با تاکید بر ماهیت شیمیایی سیمان، توضیح داد: واکنش‌های شیمیایی سیمان‌های هم‌نام و به‌ظاهر مشابه یکسان نیست و این تفاوت‌ها مستقیماً بر کیفیت و رفتار بتن اثرگذار است.

به گفته وی، همان‌گونه که در حوزه دارو توصیه می‌شود بیمار همواره داروی یک شرکت مشخص را مصرف کند، در صنعت سیمان نیز محصول یک کارخانه با کارخانه دیگر متفاوت عمل می‌کند.

جلالی‌نژاد با اشاره به تجربه سال ۱۳۹۸ گفت: به‌دلیل کمبود گازوئیل، برخی کارخانه‌ها مازوت مصرف کردند که باعث افت شدید مقاومت سیمان شد و تولیدکنندگان بتن ناچار شدند عیار سیمان را افزایش دهند تا مقاومت مورد انتظار تامین شود.

وی افزود: انتظار می‌رفت با انتشار ویرایش جدید استاندارد سیمان در سال ۱۳۹۹، مشکلات اصلاح شود؛ اما تدوین آن عمدتاً توسط کارخانه‌های سیمان انجام شد و رده‌هایی مانند سیمان ۲۵ عرضه نمی‌شود؛ زیرا فاقد توجیه اقتصادی است.

محسن ایمان‌دوست، عضو هیات مدیره اتحادیه مصالح ساختمانی استان به یک مزیت ورود سیمان به بورس کالا اشاره کرد و گفت: سود سه درصدی بورس باعث کوتاه شدن دست واسطه‌ها شده است و حتی در سیمان پاکتی که در بورس عرضه می‌شود، نقش واسطه‌ها کاهش یافته است.

سیامک پرچمی، دبیر کارگروه مصالح شورای فنی استان، با اشاره به مطرح شدن معضل بورس در سال ۱۴۰۲ در این کارگروه گفت: مصوب شد انجمن تولیدکنندگان بتن در تهران پیگیری کند تا بورس ملزم شود مشخصات فنی سیمان را به‌صورت دقیق درج کند، اما این مصوبه تاکنون به نتیجه نرسیده است.

در ادامه، حجازی، نماینده یکی از شرکت‌های تولید بتن، با اشاره به مشکلات مشابه در حوزه بتن آماده گفت: پیش از این برای خط تولید خود، سیمان مورد نظرمان را انتخاب می‌کردیم و عوامل فنی مانند بلین سیمان تعیین‌کننده کیفیت محصول بودند؛ اما اکنون این کنترل وجود ندارد و سیمان‌های مختلف با ویژگی‌های متفاوت وارد خط تولید می‌شود. برای تولید قطعات با فناوری خاص و نسبت آب به سیمان پایین، عیار سیمان باید بین ۳۵۰ تا ۴۰۰ باشد تا مقاومت مورد نظر تا ۵۰۰ بدست آید؛ اما اکنون این میزان بین ۱۹۰ تا ۴۰۰ متغیر است.

وی در پایان تاکید کرد: از اداره استاندارد انتظار داریم کنترل از مبدأ انجام شود و استانداردها سخت‌گیرانه‌تر شود؛ زیرا عرضه سیمان در بورس عملاً تولید ما را فلج کرده است.