کشاورزی در محاصره خاموشی؛ زمین تشنه و تولید نیمه‌جان

تبعات بحران برق برای بخش کشاورزی

«نسرین یوسفی‌عارفی»، رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی خراسان رضوی، در گفت‌وگو با «اتاق اقتصاد» قطع مکرر برق چاه‌های کشاورزی را یکی از جدی‌ترین چالش‌های بخش کشاورزی دانسته و عنوان می‌کند: اوج مصرف برق در این بخش طی فصل تابستان رخ می‌دهد؛ درست زمانی که کشور با ناترازی گسترده در تامین این انرژی روبه‌روست و توان پاسخ‌گویی کامل به تقاضای موجود را ندارد.

او با اشاره به مصوبه دولت مبنی بر خروج آن دسته از کشاورزانی که نیروگاه خورشیدی احداث می‌کنند از فهرست قطع برق (تا سقف ۸۰ درصد دیماند مصرفی)، بیان می‌کند: این سیاست موجب شد بسیاری از بهره‌برداران به سمت استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر گرایش یابند و در این مسیر گام‌های عملی بردارند.

با این حال، به گفته یوسفی، یک مانع مهم همچنان پابرجاست: قطع همزمان فیدرهای روستایی و کشاورزی باعث می‌شود بخشی از مزیت ایجادشده برای دارندگان نیروگاه خورشیدی عملاً بی‌اثر شود.

وی توضیح می‌دهد که در این رابطه پیگیری‌هایی انجام گرفته و به تصمیم ستاد انرژی برای اولویت‌بخشی به فیدرهای دارای نیروگاه خورشیدی منجر شده است. او اضافه می‌کند: اجرای این تصمیم می‌تواند از ادامه خسارت به کشاورزان جلوگیری کند و در عین حال، انگیزه‌ای قوی برای توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر در این بخش فراهم آورد. مطابق مصوبه وزیر نیرو، تسریع در روند کنترل‌پذیری فیدرها ضروری است. با حمایت استاندار، منابع لازم برای اجرای این فرایند تامین شده و قرار است چاه‌های دارای نیروگاه خورشیدی از قطعی‌های دو ساعته که سایر فیدرها تجربه می‌کنند، مستثنی شوند. این اقدام می‌تواند شرایط کشاورزان را به‌طور ملموس بهبود ببخشد.

او کمبود سرمایه‌گذاری، دشواری تامین منابع مالی، عدم اطمینان بهره‌برداران نسبت به پایداری برق و همچنین تعدد خرده‌مالک‌ها را از مهم‌ترین موانع اجرای سیاست‌های توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر در بخش کشاورزی می‌داند. به گفته او، «هماهنگ‌سازی خرده‌مالک‌ها برای سرمایه‌گذاری مشترک و احداث نیروگاه روی یک چاه، فرآیندی زمان‌بَر و پیچیده است».

*ایجاد رصدخانه انرژی‌های تجدیدپذیر

یوسفی‌ از راه‌اندازی «رصدخانه انرژی‌های تجدیدپذیر» در ستاد انرژی استان خبر می‌دهد و می‌گوید: هدف این رصدخانه ثبت وضعیت هر پروژه، مشخص‌کردن دلایل احتمالی توقف و تسهیل تصمیم‌گیری دستگاه‌هاست. بخش عمده مقدمات آن در شرکت برق منطقه‌ای انجام شده و به‌زودی رونمایی خواهد شد.

وی یکی از مسائل مغفول‌مانده در حوزه تامین برق برای این بخش را فرسودگی تجهیزات کشاورزی و مصرف بالای برق می‌داند و متذکر می‌شود: هدررفت انرژی در بسیاری از پمپ‌ها و تجهیزات قدیمی بسیار زیاد است. پیشنهاد ما اجرای طرح بهینه‌سازی مصرف برق چاه‌ها از طریق نوسازی تجهیزات پمپاژ و استفاده از مدل بازار بهینه‌سازی انرژی است؛ مدلی که در آن سرمایه‌گذار هزینه‌های خود را از محل فروش گواهی بهینه‌سازی جبران می‌کند.

رئیس کمیسیون انرژی اتاق مشهد این نکته را هم یادآوری می‌کند که؛ دستورالعمل اجرایی آیین نامه بازار بهینه‌سازی انرژی و محیط زیست تیرماه 1400 منتشر شده اما بهره‌برداری از آن، تاکنون محدود بوده است. وی می‌گوید: ما پیشنهاد داده‌ایم امکان بهره‌گیری از ظرفیت گواهی صرفه‌جویی انرژی(که در این آیین‌نامه آمده) به طور جدی‌تر برای حوزه‌های صنعت، کشاورزی و حتی مصرف خانگی پیگیری شود.

وی یادآور می‌شود: اجرای این طرح نیازمند فعالیت شرکت‌های M&V در بحث اندازه‌گیری و راستی‌آزمایی صرفه جویی و نیز شرکت‌های سرمایه‌گذار است. البته برنامه‌ریزی برای تعیین روش اجرایی آن نیز در حال انجام است.

تابستان ۱۴۰۴؛ یکی از دشوارترین دوره‌های تامین برق برای کشاورزان

«غلامحسین هادی‌زاده»، عضو شورای مرکزی خانه کشاورز، تابستان ۱۴۰۴ را از سخت‌ترین دوره‌های تامین برق برای بهره‌برداران بخش کشاورزی توصیف می‌کند و می‌گوید: افزایش بی‌سابقه دمای هوا و رشد مصرف برق در کشور، قطعی‌های روزانه و چندساعته را در استان‌های گرمسیر (از جمله خراسان رضوی و خراسان جنوبی) رقم زد و خسارت سنگینی به محصولاتی همچون پسته، زعفران، گندم، جو، کلزا و میوه‌های باغی وارد کرد.

او با اشاره به افت شدید سطح آب چاه‌های کم‌عمق به‌دلیل توقف طولانی‌مدت پمپاژ می‌افزاید: در بخش دامداری نیز وضعیت بسیار حاد بود؛ چراکه ناترازی انرژی به‌طور مستقیم سلامت و حیات دام را تهدید می‌کند.

*برآورد خسارت ۱۰ همتی به بخش کشاورزی خراسان رضوی

سرپرست خانه کشاورز خراسان رضوی، میزان خسارت وارده به بخش کشاورزی استان را در نیمه اول امسال بیش از ۱۰ هزار میلیارد تومان برآورد می‌کند و ادامه می‌دهد: بررسی‌های ما نشان می‌دهد حدود ۲۷ درصد از کل اقتصاد کشاورزی استان آسیب دیده و سهم عمده خسارت‌ها در حوزه‌های مرتبط با آبیاری، پمپاژ و نگهداری سامانه‌های آب‌رسانی بوده است.

به گفته او، نوسان شدید و افت ولتاژ برق در چاه‌های مناطق روستایی، موجب سوختن موتورپمپ‌ها، تابلوهای برق و تجهیزات جانبی شده است.

هادی‌زاده می‌افزاید: در زمان قطعی برق، کشاورزان ناچار به استفاده از دیزل‌ژنراتور هستند؛ اما هزینه‌های بسیار بالا و کمبود سوخت، فشار اقتصادی مضاعفی به آن‌ها تحمیل می‌کند. از سوی دیگر، استفاده بی‌ضابطه از ژنراتورها موجب افزایش برداشت آب از سفره‌های زیرزمینی، تشدید آلودگی هوا و بروز مخاطرات زیست‌محیطی در روستاها می‌شود.

*ضرورت پیگیری برای احداث نیروگاه‌های خورشیدی تجمیعی

این فعال بخش کشاورزی با انتقاد از روند کنونی جبران کسری انرژی (که بر نصب پنل‌های خورشیدی کوچک بر چاه‌ها متمرکز است)، می‌گوید: این شیوه پراکنده و کم‌اثر بوده و برای تسریع در تامین انرژی لازم است تا به‌جای طرح‌های خرد، به سمت احداث نیروگاه‌های خورشیدی یکپارچه با ظرفیت ۳ تا ۱۰ مگاوات حرکت کنیم.

او می‌افزاید: پیشنهاد ما این است که این نیروگاه‌ها در اراضی منابع طبیعی و با الگوی سرمایه‌گذاری مشترک میان دولت، سازمان تعاون و مشارکت محدود کشاورزان احداث شود، تا بخشی از نیاز انرژی کشور از این مسیر تامین گردد.

وی، نبود اطلاع‌رسانی دقیق درباره زمان قطعی برق چاه‌های کشاورزی را معضل مهم دیگری برمی‌شمارد و می‌گوید: این نابسامانی، برنامه‌ریزی آبیاری و برداشت محصول را مختل کرده و کشاورزان را نسبت به تامین برق در سال آینده در وضعیت بلاتکلیفی قرار داده است.

او در پایان تاکید می‌کند: حمایت‌های مالی و ارائه تسهیلات بانکی برای توسعه نیروگاه‌های خورشیدی تاکنون از حد شعار فراتر نرفته است. کشاورزان خواستار جبران خسارت‌های ناشی از قطعی برق در سال‌های ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ و همچنین پرداخت کمک‌های نقدی، یارانه‌ای و تسهیلات کم‌بهره از سوی دولت هستند.

*مصرف ۴۲ درصد برق استان در بخش کشاورزی

برای درک بهتر ابعاد این مسئله، نگاهی به میزان مصرف برق بخش کشاورزی در خراسان رضوی ضروری است. به گفته «محمدحسین مقدسان»، مدیر دفتر برنامه‌ریزی و بودجه شرکت توزیع برق استان، در سال گذشته مجموع مصرف برق خراسان رضوی ۸ میلیون و ۵۷ هزار و ۲۱۷ مگاوات ساعت بوده که از این میزان، ۳ میلیون و ۴۰۲ هزار و ۵۸۹ مگاوات ساعت به بخش کشاورزی اختصاص داشته است.

وی می‌افزاید: در محدوده شرکت توزیع برق خراسان رضوی (که البته شامل مشهد و طرقبه و شاندیز نمی‌شود) بیشترین سهم مصرف برق، یعنی حدود ۴۲ درصد، مربوط به بخش کشاورزی است. این نسبت در سال جاری نیز ثابت مانده و در هفت‌ماهه نخست امسال نیز همین میزان ثبت شده است.

*میانگین قطعی روزانه ۵ ساعت برای چاه‌های کشاورزی

مقدسان با اشاره به اعمال قطعی برق متناسب با مفاد پروانه‌های بهره‌برداری چاه‌ها توضیح می‌دهد: میانگین قطعی برق چاه‌های کشاورزی استان در تایستان امسال، حدود پنج ساعت در روز بوده است. در پروانه‌های صادره از سوی شرکت آب منطقه‌ای، زمان مجاز فعالیت چاه‌ها بین ۱۱ تا ۱۹ ساعت تعیین شده، بنابراین چاه‌ها باید حداقل پنج ساعت در شبانه‌روز خاموش باشند و قطعی‌ها نیز دقیقا بر همین اساس اجرا می‌شود.

او تاکید می‌کند: در سال گذشته و امسال، تمام خاموشی‌های اعمال‌شده دقیقا مطابق مفاد پروانه‌ها بوده است.

*هدف‌گذاری ۳۰۰۰ مگاوات نیروگاه خورشیدی تا پایان ۱۴۰۶

مدیر دفتر برنامه‌ریزی و بودجه شرکت توزیع برق خراسان رضوی عنوان می‌کند: با فعال‌ شدن «ستاد توسعه نیروگاه‌های تجدیدپذیر» در استانداری خراسان رضوی، برنامه‌ریزی شد تا پایان سال ۱۴۰۶ ظرفیت نیروگاه‌های خورشیدی استان به ۳۰۰۰ مگاوات برسد که ۳۲۶ مگاوات آن به بخش کشاورزی اختصاص دارد.

وی یادآور می‌شود: هدف‌گذاری امسال نیز ایجاد ۶۲ مگاوات نیروگاه خورشیدی در بخش کشاورزی بود که تاکنون ۲۳ مگاوات آن اجرایی شده است. سال گذشته نیز ۳۶ مگاوات نیروگاه به بهره‌برداری رسید. شهرستان‌های تربت‌حیدریه، بردسکن و خلیل‌آباد بیشترین همکاری را در این زمینه داشته‌اند.

*معافیت از خاموشی برای کشاورزان دارای نیروگاه خورشیدی

مقدسان در ادامه بیان می‌کند: کشاورزانی که نیروگاه خورشیدی احداث کنند، از خاموشی معاف خواهند شد و امکان استفاده از تسهیلات حمایتی نیز برای آنان فراهم است. در بخش صنعتی نیز شهرک صنعتی چرمشهر با مشارکت کامل در احداث نیروگاه خورشیدی، نخستین شهرک صنعتی کشور است که از خاموشی‌ها مستثنی شده است.

او اضافه می‌کند: دولت متعهد است تا برق بهره‌بردارانی را که در ایجاد نیروگاه خورشیدی مشارکت می‌کنند، قطع نکند؛ هرچند در شرایط تداوم ناترازی، بخش کشاورزی در آخرین اولویت قطع برق قرار خواهد گرفت.

وی ادامه می‌دهد: علاوه بر این، جلسات ستاد نیروگاه‌های تجدیدپذیر استانداری نیز به منظور رفع مشکلات بهره‌برداران در زمینه تخصیص زمین، دریافت تسهیلات و سایر الزامات فنی به طور مستمر برگزار می‌شود. همچنین براساس تفاهم‌نامه میان ساتبا و صندوق حمایت از کشاورزان، طی سه سال آینده ۳۵۰ مگاوات تجهیزات خورشیدی در اختیار بهره‌برداران قرار خواهد گرفت.

*لزوم ارتقای آگاهی کشاورزان درباره مزایای انرژی خورشیدی

مدیر دفتر برنامه‌ریزی و بودجه شرکت توزیع برق خراسان رضوی، کمبود شناخت بسیاری از کشاورزان نسبت به ظرفیت انرژی خورشیدی، میزان بازدهی آن و شیوه بهره‌مندی از معافیت خاموشی را یکی از چالش‌های اساسی در این حوزه می‌داند و توضیح می‌دهد: دستگاه‌های اجرایی از جمله شرکت برق، جهاد کشاورزی، صداوسیما و رسانه‌ها باید در حوزه اطلاع‌رسانی پیرامون این بحث، اقدامات لازم را به انجام برسانند.

چرا چاه‌های دارای نیروگاه خورشیدی همچنان خاموش می‌شوند؟

در پاسخ به این پرسش که چرا برخی چاه‌های مجهز به نیروگاه خورشیدی همچنان دچار خاموشی می‌شوند، مقدسان توضیح می‌دهد: در برخی موارد، قطعی‌ها ناشی از مشکلات شبکه در بالادست می‌باشد که خارج از کنترل شرکت توزیع برق استان است. افزون بر این، برای بهره‌مندی کامل از معافیت خاموشی، برخی خطوط نیازمند نصب تجهیزات جدید هستند که روند تامین و اجرای آن‌ها در حال پیگیری است و انتظار می‌رود این مشکلات تا سال آینده برطرف شوند.

او درباره مشارکت بخش خصوصی در طرح‌های تامین برق محلی می‌گوید: در ستاد نیروگاه‌های تجدیدپذیر، کمیته‌ای ویژه برای بررسی درخواست سرمایه‌گذاران تشکیل شده و تسهیل‌گری لازم در حوزه‌هایی مانند بودجه و تخصیص زمین انجام می‌شود. تاکنون نیز بیشترین سرمایه‌گذاری‌ها در حوزه نیروگاه‌های خورشیدی توسط بخش خصوصی صورت گرفته و برخی شرکت‌ها، نیروگاه‌هایی با ظرفیت بالای ۱۰۰ تا ۲۰۰ مگاوات احداث کرده‌اند.

*راهکار پایدار: توسعه انرژی خورشیدی و بهینه‌سازی مصرف

تجربه تابستان ۱۴۰۴ به‌روشنی نشان داد که خاموشی‌های بی‌برنامه، فرسودگی زیرساخت‌ها و زیان‌های سنگین، تاب‌آوری بخش کشاورزی را به‌شدت تضعیف کرده است. در شرایطی که خشکسالی‌های پی‌درپی، کمبود سرمایه و کاستی‌های برنامه‌ریزی راهبردی همچنان پایدار است، بازنگری در سیاست‌های کلان این بخش ضرورتی انکارناپذیر به نظر می‌رسد. تداوم وضعیت موجود نه‌تنها تولید و معیشت بهره‌برداران، بلکه امنیت غذایی کشور را نیز با چالش مواجه می‌کند. در این میان، توسعه نیروگاه‌های خورشیدی، اجرای دقیق معافیت‌های مربوط به چاه‌های مجهز، تقویت زیرساخت‌های مدیریتی کارآمد، ارتقای دانش کشاورزان و تخصیص تسهیلات هدفمند، راهکارهای اساسی برای کاهش خسارت‌ها و افزایش بهره‌وری انرژی هستند.