گردشگری در آزمون بحران

صنعت گردشگری؛ در خط مقدم آسیب، در انتهای مسیر احیا

«ناصر غفران»، نایب‌رئیس کمیسیون گردشگری و صنایع‌دستی اتاق بازرگانی خراسان رضوی، در گفت‌وگو با «اتاق اقتصاد» تاکید می‌کند: گردشگری همواره اولین بخشی است که در مواجهه با بحران‌ها آسیب می‌بیند و در عین حال، آخرین حوزه‌ای است که به شرایط عادی بازمی‌گردد. هر شوک بیرونی، از همه‌گیری کرونا گرفته تا تحولات سیاسی و جنگ ۱۲روزه اخیر، در کوتاه‌ترین زمان ممکن، تقاضا را در این بخش کاهش می‌دهد و کل زنجیره گردشگری را با اختلال مواجه می‌سازد.

به گفته او، حیات تأسیسات گردشگری به‌طور کامل به تداوم جریان مسافر وابسته است و همین وابستگی مطلق، این صنعت را به یکی از شکننده‌ترین بخش‌های اقتصادی در برابر بحران‌ها بدل کرده است. غفران با اشاره به شرایط مشهد توضیح می‌دهد: هرچند پس از جنگ ۱۲روزه، جریان بازگشت زائران به این شهر نسبت به بسیاری از مقاصد زیارتی و گردشگری کشور سریع‌تر اتفاق افتاد، اما فاصله میان وضعیت کنونی و شرایط پیش از بحران همچنان محسوس و قابل توجه است.

او مفهوم «تاب‌آوری» را توان بنگاه‌ها برای مدیریت و بقا در شرایط متغیر می‌داند و در عین حال این پرسش اساسی را مطرح می‌کند که چگونه می‌توان از فعالان گردشگری انتظار تاب‌آوری داشت، وقتی هزینه‌های جاری چند برابر شده و سطح درآمدها به حدود نصف کاهش یافته است؟

غفران یادآور می‌شود: این شکاف عمیق میان هزینه و درآمد، عملا امکان برنامه‌ریزی و تداوم فعالیت را از بسیاری از بنگاه‌های گردشگری سلب کرده و ضرورت بازنگری جدی در سیاست‌های حمایتی و اقتصادی را بیش از هر زمان دیگری برجسته ساخته است.

او خاطر نشان می‌کند: مشکل اصلی، تداوم و تکرار بحران‌هاست؛ به‌گونه‌ای که یک واحد گردشگری در یک دهه گذشته بارها با بحران‌های کلان دست‌به‌گریبان بوده و عملا فرصتی برای احیای کسب‌وکار خود نیافته است. این وضعیت، توان تاب‌آوری بنگاه‌های اقتصادی این بخش را به‌شدت فرسوده کرده و همین امر، نگران‌کننده‌ترین مسئله پیش‌روی گردشگری امروز به شمار می‌رود.

بدون زیرساخت پایدار انرژی، گردشگریِ تاب‌آور شکل نمی‌گیرد

«سید احمد پورموسوی»، دبیر هیات مدیره شرکت چالیدره، با اشاره به سلسله بحران‌هایی که طی سال‌های اخیر دامنگیر بخش گردشگری شده است، تاکید می‌کند: تجربه همه‌گیری کرونا، ناترازی انرژی و جنگ دوازده‌روزه به‌روشنی نشان داد که مجموعه‌های گردشگری به واسطه وابستگی به حضور گردشگران و جریان تقاضا در این بخش، از آسیب‌پذیری بالایی برخوردار هستند و هر کجا روند سفرها متوقف یا کُند شود، این حوزه متحمل خسارت سنگینی خواهد شد. مثلا در دوران کرونا، توقف فعالیت مراکز گردشگری از اعم از اقامتی و خدماتی باعث شد تا هم منابع مالی آن‌ها به مشکل دچار شود و هم در امر نگهداشت نیروی انسانی به چالش دچار شوند و تبعات آن را هم با تعدیل نیرو یا تعطیلی این مراکز شاهد بودیم.

او ادامه می‌دهد: یکی از مشکلات جدی مراکز گردشگری که به بحرانی فرساینده تبدیل شده، مسئله ناترازی انرژی است که به واسطه نبود امکان پیش‌بینی دقیق و پایدار در تامین برق رقم خورده و خسارت‌های سنگینی را به بار آورده است.

وی می‌گوید: اختلال در تأمین انرژی، به‌ویژه قطعی‌های چندساعته برق در مراکز تفریحی، هتل‌ها و رستوران‌ها، به تجربه گردشگر آسیب زده و روند خدمات‌دهی را با چالش مواجه می‌کند.

به گفته پورموسوی، هرچند استفاده از دیزل‌ژنراتورها تا حدی به مدیریت شرایط کمک کرده است، اما پیامدهای منفی قطعی‌ها را به‌طور کامل جبران نمی‌کند و حرکت به سمت راهکارهایی مانند انرژی خورشیدی نیز با هزینه‌ها و الزامات اجرایی همراه است.

عضو هیات‌مدیره منطقه نمونه گردشگری چالیدره تامین انرژی پاک و پایدار را اولویت این بخش دانسته و تاکید می‌کند: مجموعه‌های گردشگری ناگزیر هستند با بهینه‌سازی مصرف، سرمایه‌گذاری در تجهیزات کم‌مصرف و تنوع‌بخشی به منابع انرژی، تاب‌آوری خود را افزایش دهند؛ زیرا افزایش هزینه انرژی مستقیما بهای تمام‌شده خدمات را بالا برده و بر تصمیم گردشگران برای سفر اثر می‌گذارد.

هتل‌ها در خط مقدم بحران؛ از کرونا تا قطعی انرژی

«سعید قلمیان»، مدیر گروه هتل‌های الماس از تاثیر بحران‌های اخیر بر صنعت هتلداری می‌گوید و توضیح می‌دهد: بزرگ‌ترین فشار عملیاتی هتل‌ها در دوران بحران، هزینه‌های ثابت و اجتناب‌ناپذیر است. در حالی که امکان تعدیل نیروی انسانی وجود ندارد، هتل حتی در شرایط اُفت شدید درآمد نیز ناچار به پرداخت حقوق، مالیات و هزینه‌های انرژی است و همین مسئله زیان سنگینی ایجاد می‌کند.

وی می‌افزاید: در دوران کرونا اگرچه تسهیلاتی پرداخت شد، اما با هزینه‌های واقعی هتل‌ها هم‌خوانی نداشت و ارزیابی دقیقی از میزان زیان هر مجموعه انجام نشد. به گفته او، در بحران‌های امنیتی و قطعی‌های برق نیز سازوکار مشخصی برای جبران خسارت وجود نداشته و مثلا برای جبران ناترازی انرژی، هتل‌ها ناچار به تامین برق از طریق ژنراتور و دیزل شده‌اند که بار مالی قابل‌توجهی به مجموعه تحمیل کرده است.

قلمیان همچنین به ضعف پوشش‌های بیمه‌ای اشاره کرده و تاکید می‌کند: افزایش تاب‌آوری گردشگری در استان، نیازمند حمایت‌های واقعی، متناسب با میزان آسیب است؛ چراکه در شرایط بحران، «مدیریت» به‌تنهایی کافی نیست و نقش سیاست‌های حمایتی دولت و نهادهای مسئول برای تاب‌آوری و یا بقای بنگاه‌های این بخش، تعیین‌کننده است.

 زیان انباشته هتل‌ها؛ میراث ماندگار بحران‌ها

«محمود مادرشاهیان»، رئیس کانون تشکل‌های گردشگری خراسان رضوی و رئیس جامعه حرفه‌ای هتل‌داران خراسان رضوی است. او بحران را نه در قالب اعداد و آمار، بلکه از خلال تجربه زیسته فعالان این صنعت روایت می‌کند و می‌گوید: هتل‌ها در دوره‌های بحران با دو فشار هم‌زمان روبه‌رو هستند؛ از یک‌سو اتاق‌هایی که خالی می‌ماند و از سوی دیگر هزینه‌هایی که بی‌وقفه افزایش می‌یابد. مخارج ثابت هتل، از انرژی و مالیات گرفته تا بیمه و هزینه‌های نگهداشت، حتی در روزهایی که هیچ اتاقی رزرو نشده، همچنان پابرجاست و همین واقعیت، فشار مضاعفی بر بنگاه‌های اقامتی وارد می‌کند.

او تاکید می‌کند که تبعات بحران با بازگشت نسبی مسافران پایان نمی‌یابد؛ چراکه هتل‌ها پس از فروکش‌کردن شوک‌های بیرونی نیز ناچارند با زیان‌های انباشته دست‌وپنجه نرم کنند. به گفته مادرشاهیان، تعدیل نیرو، کاهش سطح خدمات و عقب‌ماندن از رقابت منطقه‌ای از جمله پیامدهایی است که هتل‌های مشهد با آن مواجه‌ بوده‌اند.

وی می‌افزاید: نبود بسته‌های حمایتی تخصصی در دوران بحران و حتی پس از آن، روند بازیابی درآمدها را کند کرده و موجب شده بسیاری از هتل‌ها، با وجود فعالیت ظاهری، عملاً در وضعیت نیمه‌تعطیل قرار داشته باشند.

او شرایط سایر تأسیسات گردشگری را نیز مشابه توصیف می‌کند و می‌گوید: مراکز تفریحی و گردشگری و حتی عمده واحدهای تجاری و بخشی از جریان خدمات در مشهد و شهرستان‌های گردشگرپذیر نیز در بزنگاه بحران‌ها با آسیب‌های جدی مواجه می‌شوند و افت تقاضا برای آن‌ها، به‌معنای تحمیل هزینه‌های سنگین نگهداشت، انباشت زیان و کاهش توان ادامه فعالیت است؛ وضعیتی که در صورت تداوم، به تعطیلی تدریجی واحدها، فرسایش سرمایه و تضعیف جایگاه اقتصادی مقاصد گردشگری استان منجر خواهد شد.

رئیس جامعه حرفه‌ای هتل‌داران استان با اشاره به اهمیت تاب‌آوری تاسیسات گردشگری در دوران بحران و پسابحران تصریح می‌کند: اگرچه زیرساخت‌های گردشگری خراسان رضوی در سال‌های اخیر رشد قابل‌توجهی داشته‌اند، اما فاصله تا دستیابی به تاب‌آوری کامل، همچنان محسوس است. تجربه کرونا، جنگ 12روزه، بحران انرژی و نوسانات اقتصادی نشان داد که بخش قابل‌توجهی از هتل‌ها و اقامتگاه‌ها آسیب‌پذیرند و بیش از هر چیز به یک نظام منسجم مدیریت ریسک و حمایت پایدار نیاز دارند.

مادرشاهیان وابستگی شدید گردشگری به شرایط اقتصادی و سیاسی کشور و منطقه را یادآور می‌شود و می‌افزاید: کاهش سفرها تقریبا تمامی حلقه‌های این زنجیره را متاثر می‌کند.

با این حال، او رشد تجربه و بلوغ مدیریتی فعالان گردشگری، به‌ویژه در مشهد، را نقطه‌ای امیدبخش می‌داند که می‌تواند زمینه تقویت تاب‌آوری این صنعت را فراهم سازد.

به باور رئیس کانون تشکل‌های گردشگری خراسان رضوی، یکی از ستون‌های اصلی تاب‌آوری بنگاه‌های گردشگری، پوشش‌های بیمه‌ای و مدیریت مالی هوشمندانه است. مادرشاهیان توضیح می‌دهد: امروز اغلب هتل‌ها از بیمه‌های ضروری مانند آتش‌سوزی، مسئولیت کارفرما در قبال کارکنان و مهمانان، بیمه آسانسور و سایر پوشش‌های مرتبط برخوردارند؛ موضوعی که هم در فرآیند صدور پروانه بهره‌برداری مورد تاکید است و هم نشان‌دهنده افزایش آگاهی مدیران نسبت به اهمیت مدیریت ریسک..

مادرشاهیان در پایان، بر نقش کلیدی نیروی انسانی در تاب‌آوری صنعت گردشگری تاکید و خاطر نشان می‌کند: سرمایه انسانی مهم‌ترین دارایی این صنعت است. بسیاری از واحدهای گردشگری کوشیده‌اند حتی در سخت‌ترین شرایط، از تعدیل گسترده نیرو پرهیز کنند؛ چراکه تجربه نشان داده افت کیفیت خدمات در نبود نیروی ماهر، مسیر بازیابی درآمد را دشوارتر و طولانی‌تر می‌کند.

او یادآور می‌شود: تشکل‌های بخش خصوصی با مشارکت فعال در انتقال تجربه‌ها و آسیب‌شناسی بحران‌ها، تلاش دارند سیاست‌گذاری‌ها را به واقعیت‌های میدانی نزدیک کنند؛ مسیری که هرچند هنوز در حال تکامل است، اما نشانه‌های گذار از واکنش‌های مقطعی به سمت مدیریت هوشمند و پیش‌بینی‌پذیر بحران در آن به‌روشنی دیده می‌شود.

بازگشت گردشگری مشهد به چرخه فعالیت، سریع‌تر از سایر شهرها است

«سیدجواد موسوی»، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان رضوی، روایت خود از وضعیت این بخش را با نگاهی امیدوارانه آغاز می‌کند و می‌گوید: تجربه نشان داده است که مشهد، در مقایسه با بسیاری از شهرهای کشور، پس از عبور از بحران‌ها سریع‌تر به چرخه فعالیت گردشگری بازمی‌گردد. این مزیت، ریشه در دو عامل بنیادین دارد؛ نخست، جایگاه ویژه سفرهای زیارتی در الگوی گردشگری کشور و دوم، برخورداری مشهد از شبکه‌ای گسترده و متنوع از زیرساخت‌های خدمات گردشگری.

به باور موسوی، تاب‌آوری در صنعت گردشگری بر دو پایه اصلی استوار است: «مدیریت بحران» و «ظرفیت انطباق». دو مولفه‌ای که در خراسان رضوی، هرچند هنوز تا نقطه مطلوب فاصله دارند، اما در مقایسه با میانگین ملی، وضعیت بهتری یافته‌اند. او معتقد است: تجربه فعالیت واحدهای گردشگری در بحران‌هایی چون همه‌گیری کرونا و جنگ ۱۲روزه اخیر، نقطه عطفی در رویکرد مدیریت گردشگری استان بوده است؛ چراکه نگاه‌ها از واکنش‌های مقطعی به سمت سیاست‌گذاری آینده‌نگر تغییر یافته و اکنون پیشگیری، برنامه‌ریزی سناریومحور و طراحی سازوکارهای حمایتی پایدار، جایگاه پُررنگ‌تری در دستور کارها دارد.

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان در عین حال، به مجموعه‌ای از چالش‌های ساختاری اشاره می‌کند که همچنان تاب‌آوری صنعت گردشگری را محدود می‌سازند و می‌کند و توضیح می‌دهد: از جمله این موارد، نبود الگوی یکپارچه و الزام‌آور برای ارزیابی ریسک مراکز گردشگری، محدودیت‌های مالی و فقدان صندوق حمایتی پایدار، ضعف پوشش‌های بیمه‌ای متناسب با ماهیت پُرریسک این صنعت، نیاز به ارتقای آموزش‌های تخصصی مدیران و کارکنان و نیز ضرورت هماهنگی نهادی میان دستگاه‌های اجرایی در زمان بروز بحران است.

موسوی همچون فعالان بخش خصوصی، بر نقش کلیدی بیمه و مدیریت مالی در افزایش تاب‌آوری واحدهای گردشگری تاکید و عنوان می‌کند: آینده این صنعت، نیازمند شکل‌گیری صندوق‌های تخصصی، تسهیلات کم‌بهره و ابزارهای مالیاتی حمایتی است. هرچند در برخی مقاطع، حجم و سرعت حمایت‌ها با نیاز واقعی بنگاه‌ها هم‌خوانی نداشته، اما تلاش شده بسته‌های حمایتی به سمت کارآمدی عملیاتی حرکت کند.

او بحران‌ها را، در کنار همه خسارت‌ها، حامل درس‌های مهمی می‌داند و تصریح می‌کند: تنوع‌بخشی به مدل‌های درآمدی، یکی از ستون‌های اصلی تاب‌آوری است. توسعه زیرساخت‌های دیجیتال و پشتیبان‌های لجستیکی، امکان تداوم نسبی فعالیت‌ها حتی در دوره‌های رکود را فراهم می‌کند و استانداردسازی فرایندها همراه با ارزیابی ریسک، مبنای تصمیم‌گیری میان‌مدت و بلندمدت بنگاه‌هاست؛ مسائلی که فعالان گردشگری در سال‌های اخیر بیش از گذشته به آن واقف شده‌اند.

به اعتقاد موسوی، همکاری نزدیک دولت و تشکل‌های بخش خصوصی، حلقه مفقوده بسیاری از سیاست‌های حمایتی بوده است.

این مقام مسئول می‌گوید: حضور فعال تشکل‌های صنفی در فرآیندهای مشورتی و مشارکت هم‌زمان آن‌ها در تدوین برنامه‌های حمایتی، می‌تواند تصمیم‌گیری‌ها را دقیق‌تر و اثربخش‌تر سازد.

در همین راستا، او تشکیل «ستاد تاب‌آوری گردشگری استان» را اقدامی موثر برای هم‌افزایی نهادی و مدیریت منسجم بحران‌ها می‌داند.

صنایع دستی؛ از تعطیلی کارگاه‌ها تا احیای بازارهای آنلاین

در بخش صنایع‌دستی، «سمیه روانخواه»، سرپرست معاونت صنایع‌دستی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان، تصویری روشن از شکنندگی این حوزه در برابر بحران‌ها ترسیم می‌کند و می‌گوید: صنایع‌دستی از آسیب‌پذیرترین بخش‌های گردشگری است و کوچک‌ترین تکانه اقتصادی یا اجتماعی، بلافاصله تولید و فروش آن را دچار اختلال می‌کند. پس از جنگ ۱۲روزه اخیر، بسیاری از کارگاه‌ها نتوانستند به فعالیت عادی بازگردند؛ برخی تعطیل شدند، برخی ناچار به تعدیل نیرو و برخی دیگر به کاهش ظرفیت تولید روی آوردند.

با این حال، روانخواه از تحولی امیدبخش نیز سخن می‌گوید و آن را «جهش فروش آنلاین» می‌نامد. وی توضیح می‌دهد:  نسل جدید صنعتگران با بهره‌گیری از شبکه‌های اجتماعی و پلتفرم‌های فروش آنلاین، توانسته‌اند بخشی از بازار ازدست‌رفته را احیا کنند. تحولی که امروز به یکی از ستون‌های اصلی تاب‌آوری نوین صنایع‌دستی تبدیل شده است.
او تاکید می‌کند: مشهد پس از بحران اخیر، سریع‌تر از بسیاری از مناطق به عرصه گردشگری بازگشت و برخی رشته‌های صنایع‌دستی، به‌ویژه زیورآلات سنتی و سنگ‌های قیمتی و نیمه‌قیمتی، زودتر از سایر حوزه‌ها تولید خود را از سر گرفتند.

روانخواه در عین حال یادآور می‌شود: تاب‌آوری صنایع‌دستی، به دلیل مقیاس کوچک فعالیت‌ها و نبود پشتوانه مالی کافی، همچنان شکننده است. از این‌رو، توسعه فروش آنلاین، ایجاد صندوق‌های حمایتی و طراحی پوشش‌های بیمه‌ای متناسب با شرایط صنعتگران، ضرورتی انکارناپذیر برای پایداری این بخش به شمار می‌رود.