هشدار بخش خصوصی نسبت به سقوط تاب‌آوری سایبری

قطع اینترنت بین‌الملل، اکوسیستم دانش‌بنیان را به مرز نابودی کشانده است

به گزارش روابط عمومی اتاق مشهد، علی محمد شریعتی مقدم، رئیس کمیسیون دانش‌بنیان، اقتصاد دیجیتال و هوش مصنوعی اتاق بازرگانی خراسان رضوی، در ابتدای این نشست اظهار کرد: این کمیسیون با همکاری سازمان نظام صنفی رایانه‌ای، فرآیند جمع‌آوری دقیق داده‌ها و تحلیل میزان خسارات وارده ناشی از قطع اینترنت بین‌الملل را برای شرکت‌های دانش‌بنیان آغاز کرده است. تمامی تحلیل‌ها و برآوردهای مربوط به زیان‌های مالی، عملیاتی و ساختاری این شرکتها مستند خواهد شد تا این گزارش به عنوان یک سند رسمی به نهادهای حاکمیتی در سطح ملی منعکس گردد.

وی ادامه داد: این مستندات باید تبدیل به مصوبه شود تا دولت و نهادهای ذی‌ربط نسبت به جبران خسارت‌ها و پیشگیری از تکرار این وضعیت ملزم گردند.

او با تشبیه اینترنت به «اکسیژن» برای بخش دیجیتال، افزود: تداوم این وضعیت نه تنها رشد را متوقف کرده، بلکه اکوسیستم را به مرز نابودی کشانده است. در حالی که سهم اقتصاد دیجیتال در کشورهای پیشرو از ۴۰ درصد فراتر رفته، سهم ۶ درصدی ایران به دلیل محدودیت‌های ۸۵ روزه در خطر ریزش قرار دارد.

شریعتی مقدم در ادامه به ابعاد انسانی این بحران پرداخت و تاکید کرد: خسارت‌ها صرفاً ترازنامه‌های مالی را هدف نگرفته، بلکه ما با نوعی فروپاشی روانی در اتصال به شبکه جهانی مواجه هستیم. قطع این ارتباط، متخصصان را دچار آسیب‌های روحی و حس عقب‌ماندگی از جهان کرده است.

وی با رد ایده اینترنت طبقاتی، این رویکرد را هزینه‌زا و تبعیض‌آمیز خواند و گفت: اینکه بخواهیم خود را به یک جزیره تبدیل کنیم، اشتباهی است که کشور را به قهقرا می‌برد. راهکار مقابله با تهدیدات سایبری، قطع کردن دسترسی کل جامعه و بخش خصوصی نیست. هزینه این تصمیمات گاهی صدها برابر گران‌تر از تورم در بخش‌های دیگر است.

شریعتی مقدم خاطرنشان کرد: بخش خصوصی خواستار برداشته شدن محدودیت‌ها به نحوی است که هم دغدغه‌های مسئولان لحاظ شود و هم شریان حیاتی اقتصاد دیجیتال بیش از این آسیب نبیند؛ امری که تنها با تکیه بر راهکارهای تکنیکی متخصصان ممکن است، نه با قطع دسترسی‌ها.

بدون برنامه اشتغال برای نسل زد، جرایم سایبری افزایش می‌یابد

حسن هاشمی، نایب‌رئیس کمیسیون دانش‌بنیان، اقتصاد دیجیتال و هوش مصنوعی اتاق بازرگانی خراسان رضوی نیز، با انتقاد از نبود نگاه کارشناسی در حوزه آمار و زیرساخت، اظهار کرد: نهادهای مختلف به جای بهره‌گیری از آمارها، بخش خصوصی را بابت ارائه داده‌های واقعی بازخواست می‌کنند. ما نیازمند ایجاد کلونی شفاف از آمارها در حوزه دانش‌بنیان هستیم.

وی با اشاره به هدررفت منابع در پروژه‌های کلان، به سرنوشت مرکز هوش مصنوعی دانشگاه شریف اشاره کرد و گفت: برای ساخت این مرکز ۵ همت هزینه شد. درخواست ما توزیع سرورها میان دانشگاه‌های کشور برای افزایش تاب‌آوری بود، اما این پیشنهاد رد شد و در نهایت این سرمایه عظیم در حوادث اخیر از بین رفت.

هاشمی با هشدار نسبت به شکاف میان سیاست‌گذاران و واقعیت‌های فناوری، تصریح کرد: در مدیریت اقتصاد کلان کشور درک درستی از ماهیت اقتصاد دیجیتال وجود ندارد. اگر برای «نسل زد» که در این حوزه فعال است، برنامه اشتغال پایدار وجود نداشته باشد، این پتانسیل به سمت مسیرهای مخرب منحرف می‌شود و شاهد افزایش چشمگیر جرایم سایبری خواهیم بود. اگر بستر فعالیت قانونی فراهم نشود، نوابغ جوان به سمت فعالیت‌های غیرقانونی سایبری سوق پیدا می‌کنند.

اکوسیستم دیجیتال در آستانه فروپاشی

سپس سهیل پروازی، دبیر این کمیسیون، با اشاره به وضعیت اکوسیستم دیجیتال، اظهار کرد: اقتصاد دیجیتال ایران با گسست کامل در چرخه اقتصادی مواجه شده است. سقوط آزاد فروش، توقف ارائه خدمات حیاتی و از دست رفتن بازارهای استراتژیک، پیامد مستقیم این وضعیت است.

وی تاکید کرد: آسیب‌های وارده به سادگی قابل جبران نیست. این محدودیت‌ها، مدل‌های کسب‌وکار، ورودی کاربران و جریان نقدینگی شرکت‌ها را هدف قرار داده و منجر به ورشکستگی تدریجی و ریزش جبران‌ناپذیر سرمایه‌های انسانی شده است.

پروازی با انتقاد از بی‌عملی نهادهای اجرایی خاطرنشان کرد: تمامی وعده‌های حمایتی اعم از بسته‌های اینترنتی، تسهیلات بانکی یا حمایت‌های نقدی، یا محقق نشده‌اند و یا در عمل هیچ اثرگذاری مثبتی نداشته‌اند. این شکاف میان وعده و عمل، باعث افزایش ریسک عملیاتی و نابودی اعتماد بخش خصوصی شده است.

وی در تشریح ابعاد بحران افزود: از پلتفرم‌های بازارمحور و حمل‌ونقل گرفته تا شرکت‌های فین‌تک و نرم‌افزارهای ملی، همگی در یک بن‌بست ساختاری قرار گرفته‌اند.

پروازی با اشاره به سه روند نگران‌کننده شامل تشدید محدودیت‌های بین‌المللی، ایجاد رانت در دسترسی‌های ویژه و تلاش برای بازتعریف «اینترنت طبقاتی»، تاکید کرد: بخش خصوصی باید از مطالبه‌گر صرف به طراح راه‌حل تبدیل شود و مدل «تاب‌آوری دیجیتال ملی» را طراحی کند.

نگاه سنتی به حوزه فناوری، فرصت‌های توسعه استان را به تهدید تبدیل خواهد کرد

علی بهرامی‌زاده، مدیرکل ارتباطات و فناوری اطلاعات خراسان رضوی نیز در این نشست با تاکید بر ضرورت «بازآفرینی و بازبینی ساختاری» در مدل‌های اقتصادی، هشدار داد و یادآور شد: تداوم نگاه سنتی به حوزه فناوری، فرصت‌های توسعه استان را به تهدید تبدیل خواهد کرد.

وی با کالبدشکافی مفهوم اقتصاد دیجیتال در سه لایه «هسته زیرساخت»، «پلتفرم‌ها و تجارت الکترونیک» و «اقتصاد دیجیتال شده»، تصریح کرد: اگرچه چالش‌های دو لایه نخست بسیار ملموس است اما لایه سوم یعنی «اقتصادِ دیجیتال شده» که صنایع بزرگ را در بر می‌گیرد، متحمل خسارات سنگین‌تری شده که متاسفانه از دید سیاست‌گذاران و حکمرانان پنهان مانده است.

وی تاکید کرد: اقتصاد دیجیتال سهم قابل‌توجهی از تولید ناخالص داخلی را به خود اختصاص داده و وابستگی شدید صنایع به این حوزه، هرگونه اختلال در ارتباطات را به یک بحران ملی در تولید و ثروت‌آفرینی تبدیل می‌کند.

مدیرکل ارتباطات و فناوری اطلاعات خراسان رضوی با اشاره به وضعیت حوزه صادرات، خاطرنشان کرد: قطع ارتباط با جهان، خسارات جبران‌ناپذیری را به بازرگانی بین‌المللی وارد کرده است.

او به یک چرخش راهبردی در زیرساخت‌های استان اشاره کرد و افزود: در پی اتفاقات اخیر، تقاضا برای استفاده از فضای ابری و کسب‌وکارهای این حوزه در خراسان رضوی با سرعت بسیار بالایی در حال افزایش است. هجوم درخواست‌ها برای انتقال به زیرساخت‌های ابری نشان‌دهنده تلاش بخش خصوصی برای بقا در شرایط ناپایدار فعلی است که نیازمند حمایت و تقویت جدی زیرساخت‌های دیتاسنتر در داخل استان است.

طرح منطقه آزاد سایبری در کمیسیون اقتصادی مرکز ملی فضای مجازی در حال بررسی است

در ادامه این نشست، حمیدرضا روح‌بخش، مدیر فناوری اطلاعات استانداری و دبیر شورای فضای مجازی استان، با اذعان به خسارات سنگین وارد شده به شرکت‌های صادرات‌محور، از پیگیری‌های ویژه برای حل چالش‌های اینترنتی استان در سطح ملی خبر داد.

وی با اشاره به نمونه‌هایی از شرکت‌های نرم‌افزاری که به دلیل قطع ارتباطات بین‌المللی در تعامل با بازارهای هدف از جمله ژاپن دچار ضررهای جدی شده‌اند، تاکید کرد: استانداری آمادگی دارد تمامی نقطه‌نظرات مغفول‌مانده بخش خصوصی و صاحب‌نظران را به مرکز ملی فضای مجازی منعکس کند. با وجود حجم بالای درخواست‌ها از سراسر کشور، مقرر شده است روند رسیدگی به چالش‌های حوزه فناوری و اقتصاد دیجیتال در خراسان رضوی با سرعت بیشتری دنبال شود.

روح‌بخش با تاکید بر اینکه حاکمیت در استان تنها در نقش مطالبه‌گر ظاهر نمی‌شود، از پیگیری جدی طرح «منطقه آزاد سایبری» خبر داد و اظهار کرد: این موضوع با امضای استاندار به عنوان یک مطالبه راهبردی به مرکز ملی فضای مجازی ارسال شده و اکنون در کمیسیون اقتصادی این مرکز در حال بررسی است. این آمادگی در سطح ملی وجود دارد که خراسان رضوی به عنوان پایلوت اجرای منطقه آزاد سایبری انتخاب شود، اما تحقق این امر مستلزم طراحی سازوکاری دقیق و انتخاب کارگزاری توانمند است.

او همچنین به ابعاد اجتماعی بحران اینترنت اشاره کرد و افزود: آسیب‌های وارده تنها محدود به شرکت‌ها نبوده و بسیاری از شهروندانی که از خدمات دانش‌بنیان‌ها استفاده می‌کردند نیز متضرر شده‌اند.

وی ضمن انتقاد از وضعیت فعلی پاسخگویی به چالش‌های اینترنتی، بر لزوم برگزاری جلسات مشترک و تخصصی برای تدوین سازوکارهای اجرایی منطقه آزاد سایبری تاکید کرد.

سامانه هوشمند برای ثبت دقیق خسارت‌ها طراحی شود

محمود حشمتی‌راد، دبیر سازمان نظام صنفی رایانه‌ای خراسان رضوی نیز، با استناد به گزارش‌های کارشناسی، ابعاد تخریب ناشی از قطع اینترنت بین‌الملل را فراتر از زیان‌های مالی توصیف کرد و افزود: این بحران در دو لایه مستقیم و غیرمستقیم، اعتبار و برند سازمان‌ها و شرکت‌های فناور را با چالش جدی مواجه کرده است. اختلالات اخیر منجر به تعطیلی بخش عمده‌ای از فعالیت‌های اقتصادی شده و تداوم این وضعیت، زیرساخت‌های حیاتی کسب‌وکارهای دیجیتال را فلج کرده است.

حشمتی‌راد با اشاره به وقوع یک «فاجعه امنیتی» در پی محدودیت‌های اینترنتی، یادآور شد: عدم دسترسی به اینترنت آزاد باعث شده است بسیاری از محصولات نرم‌افزاری، سخت‌افزاری و سرویس‌های حساس نتوانند به‌روزرسانی‌های امنیتی خود را در موعد مقرر دریافت کنند. این وقفه، سطح آسیب‌پذیری شرکت‌ها را به شدت افزایش داده و آن‌ها را در برابر حملات سایبری بی‌دفاع کرده است.

وی در خصوص ضرورت مستندسازی خسارات، خواستار طراحی یک سامانه هوشمند یا پرسشنامه‌های تخصصی برای استخراج آمارهای دقیق و قابل اتکا شد و آمادگی کامل سازمان نصر را برای همکاری نزدیک با اتاق بازرگانی جهت تدوین بسته‌های پیشنهادی و راهکارهای عبور از بحران اعلام کرد.

ایجاد دیتاسنترهای محلی برای شرکت‌های صادراتی ضروری شده است

ژاله میلانیان، مدیر فاوا یکی از بنگاه‌های اقتصادی استان، با انتقاد از وضعیت فلج‌کننده ارتباطات بین‌المللی، از قطع کامل شریان‌های مکاتباتی شرکت‌های بزرگ صادراتی خبر داد و گفت: در سایه محدودیت‌های فعلی، حتی ابزار ابتدایی ارتباط تجاری یعنی «ایمیل» از دسترس خارج شده و مدیران بازرگانی برای پاسخگویی به مشتریان خارجی با بن‌بست مواجه هستند.

وی با اشاره به تلاش‌های سازمان نصر برای برقراری دسترسی‌های ویژه، تاکید کرد: این دسترسی‌ها نیز نتوانسته‌اند مشکل تبادل داده با سرویس‌های جهانی نظیر جیمیل و ایمیل‌های سازمانی بین‌المللی را حل کنند. اختلالات یک سال گذشته ثابت کرد که تکیه بر زیرساخت‌های غیربومی بدون داشتن جایگزین داخلی، ریسک بزرگی است.

میلانیان با نقد کیفیت خدمات ابری موجود در کشور، تصریح کرد: سرویس‌های ابری ایرانی، ضعیف‌ترین حلقه زنجیره زیرساختی هستند و توان پشتیبانی از نیازهای پیچیده صنایع بزرگ را ندارند.

قطع اینترنت، نظام آموزشی کشور را نشانه رفته است

سبحان صفریان، رئیس مرکز تحقیقات دانشگاه خیام نیز، با هشدار نسبت به پیامدهای بلندمدت محدودیت‌های ارتباطی، تاکید کرد: نوک پیکان آسیب‌های ناشی از قطع اینترنت، فراتر از کسب‌وکارها، نظام آموزشی کشور را هدف قرار داده است. مشاهدات میدانی در کلاس‌های درس نشان می‌دهد سطح علمی دانشجویان به دلیل قطع دسترسی به منابع آزاد اطلاعاتی و ابزارهای پژوهشی، با افت فاحشی مواجه شده است.

وی با انتقاد از رویکرد تعطیلی یا محدودیت مدارس و دانشگاه‌ها در زمان بحران، تصریح کرد: آموزش یک مقوله تخصصی و زیربنایی است، اما در پی اختلالات اینترنتی، این بخش بیشترین لطمه را دیده است.

صفریان خواستار آن شد که در پیگیری‌های استاندار از مرکز، مبحث «آموزش» به عنوان یک اولویت حیاتی دیده شود.

وی با مقایسه‌ای تامل‌برانگیز خاطرنشان کرد: آسیبی که امروز به واسطه شکاف دیجیتال و اختلال در آموزش به پیکره علمی مشهد وارد می‌شود، از خسارات دوران جنگ نیز فراتر رفته است.

تا ۴ الی ۵ سال آینده محدودیت‌های ساختاری و فیلترینگ عملاً معنا ندارد

امیرعلی علمی، عضو کمیسیون دانش‌بنیان، اقتصاد دیجیتال و هوش مصنوعی اتاق بازرگانی خراسان رضوی، با توصیف وضعیت «وخیم» اکوسیستم نوآوری کشور، اظهار کرد: عمق فاجعه ناشی از محدودیت‌های اینترنتی فراتر از آمارهای رسمی است. از دی‌ماه گذشته، سرمایه‌گذاری خارجی در این حوزه به صفر متمایل شده و سرمایه‌گذاران داخلی نیز با تردید فراوان اقدام به تزریق نقدینگی می‌کنند که این به معنای خشک شدن ریشه‌های رشد است.

وی با تبیین موانع فنی ناشی از شکاف دیجیتال، افزود: ناپایداری سرور، تاخیر بالا و سرعت پایین آپلود، عملاً امکان پیاده‌سازی «زنجیره تامین خودکار» را از شرکت‌ها سلب کرده است.

ادریس صالحی، از فعالان حوزه دانش بنیان، بر ضرورت «مقاوم‌سازی اقتصاد» از طریق ابزارهای نوین فناوری تاکید کرد و گفت: یکی از راهکارهای کلیدی برای تاب‌آوری اقتصادی در شرایط فعلی، تمرکز بر «اقتصاد ای‌پی‌آی» است؛ حوزه‌ای که می‌تواند پیوند میان ظرفیت‌های دانشگاهی و نیازهای عملیاتی را مستحکم کند.

وی با اعلام خبر برگزاری کنفرانسی تخصصی در این حوزه با همکاری گروه اقتصاد دانشگاه فردوسی، اظهار کرد: هدف ما این است که صاحبان کسب‌وکارهای نوپا، تمرکز خود را بر توسعه ایده و بازار بگذارند و دغدغه‌های فنی پیچیده را از طریق زیرساخت‌های آماده و ای‌پی‌آی‌های استاندارد مرتفع کنند.

صالحی با اشاره به پتانسیل‌های بومی استان، از طراحی و عرضه یک پلتفرم هوش مصنوعی فارسی‌زبان توسط یک تیم سه‌نفره نخبه در استان خبر داد و خواستار هم‌افزایی نهادهای حاکمیتی و بخش خصوصی برای تحقق این برنامه‌ها شد.

فرزانه کیمیایی، یکی دیگر از فعالان حوزه دانش بنیان، با انتقاد از نادیده گرفتن جایگاه راهبردی فناوری‌های نوین، خواستار تغییر نگاه حاکمیت به مقوله هوش مصنوعی شد و اظهار کرد: هوش مصنوعی امروز یک ابزار فانتزی نیست، بلکه باید همانند یک «سایت موشکی» به آن نگریست و برای توسعه آن برنامه‌ریزی استراتژیک داشت. متاسفانه بسیاری از مراکز پیشرو، حتی در دانشگاه‌های تراز اولی نظیر شریف، به دلیل قطع ارتباطات بین‌المللی با توقف فعالیت یا افت شدید کارایی مواجه شده‌اند.

وی به چالش‌های اقتصادی ناشی از اختلال در شبکه اینترنت اشاره کرد و افزود: استفاده از هوش مصنوعی بازدهی بالایی دارد، اما در شرایط قطع اینترنت بین‌الملل، شرکت‌های ایرانی ناچار به پرداخت هزینه‌های گزافی هستند که از نظر اقتصادی توجیه ندارد.

کیمیایی پیشنهاد داد: این قبیل آسیب‌ها ذیل ردیف «خسارات بیمه جنگ» تعریف و جبران شود.

وی با اشاره به موقعیت ژئوپلیتیک مشهد، تصریح کرد: با توجه به اینکه شرق ایران به عنوان کریدور جدید صادراتی و وارداتی شناخته می‌شود، ضرورت دارد «منطقه آزاد سایبری» در مشهد ایجاد شود تا زیرساخت‌های لازم برای جهش در اقتصاد دیجیتال و هوش مصنوعی فراهم گردد.

سید حسین هاشم‌نیا، فعال دانش بنیان، با انتقاد از وضعیت زیرساخت‌های ارتباطی، گفت: بزرگترین چالش فعلی «بی‌ثباتی» شبکه است که باعث شده مشتریان خارجی به شرکت‌های ایرانی اعتماد نکنند.

وی راه‌اندازی «سامانه ثبت خسارت اقتصاد دیجیتال» با همکاری اتاق بازرگانی و سازمان نصر را پیشنهاد داد و افزود: تا زمانی که رقم متقنی از آسیب‌ها نداشته باشیم، مطالبات ما وجاهت حقوقی ندارد.

هاشم‌نیا همچنین به معضل «تحریم‌های داخلی» در گمرک اشاره کرد و خواستار تشکیل کارگروه مشترک، ایجاد مسیر سبز گمرکی و تدوین گزارش رسمی اثرات اقتصادی محدودیت‌های اینترنتی شد.

باید از دوگانه اینترنت آزاد و امنیت ملی عبور کنیم

فرهاد قاضی‌زاده، فعال دانش بنیان با تاکید بر لزوم اولویت‌بندی در شناسایی واحدهای آسیب‌دیده، گفت: دایره نگاه خود را فراتر از شرکت‌های دارای ارتباط مستقیم با اینترنت گسترش دهیم. تمامی شرکت‌های فناوری اطلاعات و صنایع های‌تک به شدت تحت تاثیر اختلالات قرار گرفته‌اند.

وی افزود: باید از دوگانه «اینترنت آزاد» و «امنیت ملی» عبور کنیم؛ مسیری که دنیا سال‌هاست طی کرده، اما در کشور ما اولویت‌های توسعه‌ای نادیده گرفته شده است.

رضا کارگر، یکی دیگر از فعالان این حوزه گفت: یکی از دلایل تداوم قطعی اینترنت و گرایش به «اینترنت طبقاتی»، حملات سایبری به سیستم‌های بانکی است. ریشه آسیب‌پذیری در استفاده از دستگاه‌های منسوخ شده (۷ تا ۱۰ سال پیش) در بخش دولتی است که سرشار از باگ‌های امنیتی هستند.

وی افزود: کارشناسان گمرک شناخت کافی از تجهیزات های‌تک ندارند و این عدم شناخت، منجر به توقف کالا و ایجاد موانع در ورود تکنولوژی‌های نوین می‌شود. تا زمانی که فرآیند ورود تجهیزات تسهیل نشود، محدودیت‌های اینترنتی تداوم خواهد یافت.