چرا متولی تولید محصولات کشاورزی از قیمت‌گذاری واقعی زعفران صادراتی طفره می‌رود؟

زعفران، برخلاف بسیاری از محصولات کشاورزی، کالایی صرفاً تولیدی نیست؛ یک محصول صادرات‌محور و ارزآور است که قیمت‌گذاری و سیاست‌های تجاری آن مستقیماً بر درآمد کشاورز، قدرت رقابت صادرکننده و جایگاه ایران در بازار جهانی اثر می‌گذارد. با این حال، استمرار فاصله میان قیمت‌های واقعی معامله‌شده در بازار جهانی و مبانی مورد استفاده در سیاست‌های صادراتی، این پرسش را ایجاد می‌کند که چرا متولی تولید و سیاست‌گذاری بخش کشاورزی از طراحی یک سازوکار شفاف و واقعی برای ارزش‌گذاری زعفران صادراتی طفره می‌رود؟

مشکل اصلی الزاماً «نبود اطلاعات» نیست؛ بلکه ضعف فرآیند سیاست‌گذاری و فقدان یک نظام منسجم تصمیم‌گیری مبتنی بر داده است. قیمت زعفران باید بر اساس کیفیت، گرید، منشأ، نوع بسته‌بندی، بازار مقصد، شرایط معامله و قیمت‌های واقعی بین‌المللی تعیین شود؛ نه بر مبنای ارقام اداری، ثابت و غیرمنعطفی که با تحولات بازار فاصله دارند.

یکی از ضعف‌های جدی، تفکیک‌نشدن سیاست تولید از سیاست تجارت و صادرات است. وقتی دستگاه متولی، زعفران را عمدتاً از منظر تولید و حمایت از کشاورز می‌بیند و حلقه صادرات، برند، بازار مقصد و رقابت بین‌المللی در تصمیم‌گیری‌ها وزن کافی ندارد، نتیجه می‌تواند وضع ضوابط و مقرراتی باشد که در ظاهر برای تنظیم بازار طراحی شده اما در عمل هزینه صادرات را افزایش می‌دهد.

از سوی دیگر، کندی فرآیند تصمیم‌گیری، تعدد مراجع و نبود سازوکار پایش مستمر قیمت جهانی موجب می‌شود اصلاح قیمت‌ها و ضوابط صادراتی با تأخیر انجام شود. در بازارهای رقابتی، چند ماه یا حتی چند روز تأخیر می‌تواند به معنای از دست رفتن مشتری، بازار و مزیت رقابتی باشد.

ادامه این وضعیت، صادرکننده را به سمت کاهش حجم صادرات، تغییر ترکیب محصول، فروش غیرشفاف یا انتقال بخشی از ارزش افزوده به واسطه‌های خارجی سوق می‌دهد و در نهایت، کشاورز ایرانی نیز برخلاف تصور اولیه، متضرر اصلی سیاست‌گذاری غیرواقعی خواهد بود.

راهکار روشن است: ایجاد سامانه پایش قیمت و ارزش صادراتی زعفران با مشارکت وزارت جهاد کشاورزی، سازمان توسعه تجارت، گمرک، تشکل‌های تخصصی و صادرکنندگان واقعی دارای برند بین المللی؛ تعیین ارزش‌های صادراتی شناور و مبتنی بر گرید و بازار مقصد؛ بازنگری دوره‌ای بر اساس داده‌های واقعی معاملات جهانی؛ و تبدیل تشکل‌های تخصصی از نهادهای صرفاً مشورتی به بخشی از فرآیند تصمیم‌سازی.

قیمت‌گذاری واقعی، به معنای گران‌فروشی با کم فروشی نیست؛ به معنای به رسمیت شناختن واقعیت بازار است. اگر سیاست‌گذار همچنان با ارقام اداری و فرآیندهای کند به بازار جهانی زعفران نگاه کند دیر یا زود رقبای ایران جای خالی این محصول را در بازارهای بین‌المللی پر خواهند کرد.