گذر از ورشکستگی آبی با سازگاری و بازار آب

از آغاز تاریخ تا قرن بیستم، بیش از ده هزار سال، شمار انسان‌ها به یک میلیارد نفر رسیده است. امروز، پس از 126 سال، شمار انسان ها بیش از 8 میلیارد نفر است. با افزایش انفجاری جمعیت، میانگین حجم آبی که هر انسان برداشت و آلوده می‌کند هم بیشتر شده و می‌شود. در سوی دیگر در همین چند دقیقه‌ای که این نوشته کوتاه را می‌خوانید در جهان 1400 نفر از نبود آب و خوراک یا بیماری جانشان را از دست خواهند داد.

چالش‌های روزافزون آب در جهان سازمان ملل متحد را واداشت تا روز 22 مارس، دوم یا سوم فروردین، را روز جهانی آب بخواند. در این روز باید بکوشیم تا دانش، آگاهی و خردمان را از آب بیشتر کنیم؛ آن را هدر ندهیم؛ آلوده‌اش نکنیم و از هر قطره آب بهترین و بیشترین بهره را ببریم.

ایران، سرزمینی نیمه خشک و ایران مرکزی و خاور ایران، فراخشک است. نیاکان ما چند هزار سال پیش با خردمندی بی مانندی دریافتند رمز و راز مانگاری در این سرزمین کم آب دوستی با یکدیگر، پرهیز از جنگ و سازگاری با محیط زیست است. بر این مبنا نخستین مردمانی بودند که آب‌های زیرزمینی را شناختند، کاریزها، شاهکار تمدن انسان، را در دل زمین کندند و فرهنگ و تمدن کاریز را بنا نهادند. چند هزار سال مردم مالک آب و آب گرانقدرترین دارایی بی‌مانندشان بود. آن‌ها با تشکیل نخستین شرکت‌های تعاونی آب را پایدار، پاک، کارآمد و ارزان مدیریت می‌کردند؛ بازار آب بر پا بود و آب در بازار خرید و فروش می‌شد. نیاکان ما چند هزارسال چرخ زندگی خود و حکومت‌ها را به خوبی چرخاندند و در مدیریت آب و خاک سرآمد جهانیان بودند.

حکومت در دهه 1340 در مبارزه با کمونیسم برنامه “نوسازی ایران با الگوی آمریکایی” با اصلاحات ارضی و دولتی کردن آب و خاک، جنگل و علفزار، مالکیت مردم بر آب، مدیریت بومی، بازار و ارزش آب را از بین برد و همه چیز را به دولت سپرد. هنوز هم همین کجراهه را می‌رویم.

از دهه 1350 زرق و برق دلارهای نفتی هوش از سر دولت‌ها پراند. در این سرزمین فراخشک، در کناره‌های کویر، هرجا خواستند سد ساختند، چاه عمیق کندند، موتور تلمبه‌ای کار گذاشتند؛ پهنه زمین‌های کشاورزی را گسترش دادند؛ الگوی کشت را به هم زدند؛ صنعت‌های پر آب خواه بنا کردند و جمعیت شهرها را چند برابر کردند و… .

هنوز خواستیم دست‌آوردهای این همه هزینه‌ای که کرده بودیم را ببینیم که خبر خشک شدن دریاچه ارومیه، تالاب‌ها، سدها، چشمه‌ها، کاریزها، چاه‌ها، شور شدن آب، دشت‌های ورشکسته آبی، کلانشهرهای بی آب تهران، مشهد، اصفهان، یزد و… که زمین زیر پایشان فرو می‌نشیند؛ شکاف می‌خورد و کویر چهار اسبه می‌تازد تا دیروز، امروز و فردایمان را در خاک کند هوش از سرمان پرداند. در استان خراسان رضوی از 37 پهنه آبریز، 34 پهنه ورشکسته آبی است.

چه باید کرد؟ کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی خراسان رضوی با شناخت پیشینه مدیریت کارآمد آب در ایران، دست آوردهای کشورهای پیشرفته و… ورشکستگی آبی را بزرگ‌ترین تهدید پیش روی ایران و ماندگاری‌اش می‌داند. چاره کار نیز سازگاری با کم آبی، پذیرش مالکیت مردم بر آب، مدیریت مشارکتی حکومت و مالکان آب، پذیرش بازار آب، بازگرداندن بهای آب به آن، پرهیز از هدر دادن و آلوده کردنش و… است.

حجم هدر رفت آب در کشاورزی، آشامیدن و بهداشت و صنعت بسیار زیاد است. از یک متر مکعب آب یک سوم جهان فرآورده برداشت می‌کنیم. 30 درصد فرآورده‌های کشاورزی در برداشت تا مصرف نابود می‌شود. شبکه جمع آوری پساب‌های کلانشهرها همه پساب های شهری را برداشت نمی‌کند، پساب ها به درستی پالایش و پساب های پالایش شده بازچرخانی نمی گردد و… .

خوشبختانه در استان خراسان رضوی از سال ها پیش گفت و گو برای رسیدن به زبان و باور یکسانی از آب و ورشکستگی آبی و راهکارهای برون رفت از آن، بین نهادهای حکومتی، کشاورزی، دانشگاهی و مدنی آغاز شده است. دست آورد ارزشمند آن هم سند سازگاری با کم‌آبی استان است. این سند در سال 1398 در ستاد ملی سازگازی آب در ایران پذیرفته شد. دو سال هم بکارش بستیم. دست آوردهای بسیار ارزنده ای داشت. سند باید به روز شود و با کمک همه به درستی اجرا گردد.

یادمان باشد زمین زیر پای‌مان فرو می‌نشیند و کویر می‌تازد تا در خاکمان کند. باید ارزش هر قطره آب را بدانیم؛ آب را به درستی و به اندازه مصرف کنیم؛ هدر دادن و آلوده کردن آب از بزرگ‌ترین گناهان و زشت‌ترین کارهاست.

“در کار خیر حاجت هیچ استخاره نیست”