دیپلماسی اقتصادی و تولید بدون کارخانه؛ مسیر ورود برندهای ایرانی به بازارهای آسیای مرکزی

به گزارش روابط عمومی اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی مشهد، احمد اثنی‌عشری، رئیس کمیسیون برند و تولید بدون کارخانه اتاق خراسان رضوی، در ابتدای این نشست از برنامه سفر تجاری هیاتی به تاجیکستان خبر داد و بر ضرورت استفاده از ظرفیت مدل تولید بدون کارخانه در بازارهای خارجی تأکید کرد.

وی اظهار کرد: تا پایان این ماه، یک سفر تجاری به تاجیکستان خواهیم داشت و علاقه‌مندان می‌توانند برای حضور در این سفر از طریق امور بین‌الملل اتاق اقدام کنند؛ چراکه تاجیکستان امکانات مناسبی برای سرمایه‌گذاران و ایجاد واحدهای تولیدی فراهم کرده است.

تولید بدون کارخانه می‌تواند مسیر ورود برندهای ایرانی به بازار آسیای مرکزی باشد

او افزود: در کشورهای آسیای میانه، به‌ویژه ازبکستان و تاجیکستان، نباید صرفاً به صادرات کالا فکر کرد؛ چراکه این کشورها در مسیر توسعه ظرفیت‌های تولیدی خود قرار دارند و کارخانه‌های بزرگی در آنها ایجاد شده است. بنابراین، صاحبان برند می‌توانند به جای تمرکز صرف بر صادرات، ایجاد واحد تولیدی یا استفاده از ظرفیت تولید در این کشورها را نیز مورد توجه قرار دهند.

رئیس کمیسیون برند و تولید بدون کارخانه اتاق خراسان رضوی تصریح کرد: استفاده از مدل تولید بدون کارخانه در خارج از کشور اهمیت زیادی دارد و بسیاری از کشورهای موفق در حوزه تولید، از ظرفیت تولید در کشورهای دیگر از جمله بنگلادش، ویتنام و مالزی استفاده کرده‌اند.

اثنی‌عشری با اشاره به تجربه ازبکستان گفت: شرکت شورولت آمریکا در این کشور دو واحد تولید خودرو ایجاد کرده و صنعت خودروسازی از ظرفیت تولید در ازبکستان استفاده کرده است.

وی همچنین با اشاره به ظرفیت پنبه تاجیکستان اظهار کرد: پنبه یکی از ظرفیت‌های اقتصادی این کشور است. تاجیکستان برای واردات پنبه به ایران تعرفه ۱۵ درصدی در نظر گرفته، در حالی که این رقم برای سایر کشورها بیش از ۵۰ درصد است. این کشور مقرر کرده است طی دو سال آینده ۹۰ درصد پنبه تولیدی در تاجیکستان مصرف شود و به کشور دیگری صادر نشود.

ضرورت ایجاد سازوکار مشخص برای توسعه تولید بدون کارخانه

محمدحسین روشنک، عضو هیات‌رئیسه اتاق خراسان رضوی، با تأکید بر ضرورت ایجاد سازوکاری مشخص برای عملیاتی شدن مدل تولید بدون کارخانه گفت: برای تبدیل این ایده به یک فرآیند اجرایی، باید تسهیل‌گرانی وجود داشته باشند که با برندسازی و شیوه‌های آن آشنا بوده و بتوانند صاحبان بازار، تولید، سرمایه و سایر ظرفیت‌ها را به یکدیگر متصل کنند.

وی اظهار کرد: باید از تجربه‌های موجود استفاده کرد و اجازه نداد موضوعی که می‌تواند به ظرفیتی برای خراسان رضوی تبدیل شود، از مسیر اصلی خود خارج شود.

روشنک افزود: تولید بدون کارخانه به سازوکاری نیاز دارد که شرکت‌های متقاضی را به ظرفیت‌های تولیدی مناسب متصل کند. اتاق بازرگانی یا کانون کارآفرینی، در صورت شناسایی ظرفیت در این شرکت‌ها، می‌توانند زمینه فعالیت آنها به‌عنوان تسهیل‌گر را فراهم کنند و اداره کل صمت نیز این فرآیند را تأیید کند تا این مجموعه‌ها بتوانند در حوزه برندسازی و تولید بدون کارخانه فعالیت کنند.

عضو هیات‌رئیسه اتاق خراسان رضوی ادامه داد: ممکن است یک مجموعه صاحب بازار، مجموعه‌ای دیگر صاحب کارخانه و مجموعه‌ای نیز صاحب سرمایه باشد؛ بنابراین شرکت‌های تسهیل‌گر باید به‌عنوان حلقه واسط، این ظرفیت‌ها را به یکدیگر متصل کنند. همان‌گونه که در معاملات مختلف سازوکار ارتباط میان طرفین وجود دارد، در تولید بدون کارخانه نیز نمی‌توان انتظار داشت تولیدکننده و متقاضی بدون وجود سازوکاری مشخص یکدیگر را پیدا کنند.

وی پیشنهاد کرد گروهی محدود از اعضای اتاق و فعالان مرتبط تشکیل و صلاحیت مجموعه‌هایی که متقاضی فعالیت به‌عنوان تسهیل‌گر هستند، بررسی شود.

روشنک تصریح کرد: فعالیت اتاق در این مسیر نباید با هدف کسب منفعت مالی انجام شود، اما مؤسسات یا افرادی که به‌عنوان تسهیل‌گر خدمات ارائه می‌کنند، می‌توانند سازوکار اقتصادی مشخصی برای فعالیت خود داشته باشند.

وی با اشاره به تجربه برخی برندهای ایرانی در بازار آسیای مرکزی خاطرنشان کرد: شناخته‌شدن این برندها نشان می‌دهد سرمایه‌گذاری مستمر روی برند می‌تواند ارزش اقتصادی ایجاد کند و باید از این تجربه برای طراحی مسیرهای جدید استفاده کرد؛ هرچند این حوزه در کشور به اندازه کافی جدی گرفته نشده است.

نمایشگاه مشهد می‌تواند سکوی ورود برندهای ایرانی به بازار آسیای مرکزی باشد

در ادامه، فاطمه جمیلی، نایب‌رئیس کمیسیون برند و تولید بدون کارخانه اتاق خراسان رضوی، بر ضرورت نگاه منطقه‌ای به مدل تولید بدون کارخانه تأکید کرد و خواستار استفاده از ظرفیت نمایندگی وزارت امور خارجه، سفارتخانه‌ها و رایزنان اقتصادی ایران برای شناسایی بازارها و شرکای تجاری در آسیای مرکزی شد.

وی افزود: تولید بدون کارخانه نباید فقط در چهارچوب بازار داخلی دیده شود، بلکه می‌تواند ابزاری برای ورود برندهای ایرانی به بازارهای منطقه و حتی تولید برای برندهای کشورهای هدف باشد. در آسیای مرکزی، به‌ویژه تاجیکستان، اشتراکات فرهنگی، زبانی و تاریخی زیادی با ایران وجود دارد و در سفر اخیر به این کشور و حضور در مجمع نساجی تاجیکستان، ظرفیت‌هایی برای همکاری با تولیدکنندگان و برندهای ایرانی مشاهده شد.

جمیلی تصریح کرد: نمایندگی وزارت امور خارجه در شمال شرق کشور، سفارتخانه‌ها و رایزنان اقتصادی باید اطلاعات مربوط به برندها، شرکت‌ها و واردکنندگان فعال در کشورهای آسیای مرکزی را در اختیار برندهای خراسان رضوی قرار دهند تا فرصت‌های تولید مشترک و همکاری تجاری مشخص شود.

وی خاطرنشان کرد: اگر قرار است دیپلماسی اقتصادی به کمک تولید بیاید، باید اطلاعات بازار و طرف تجاری مشخص در اختیار تولیدکننده قرار گیرد. همچنین نمایشگاه مشهد می‌تواند از محلی صرفاً برای برگزاری نمایشگاه، به سکویی برای ورود برندهای ایرانی به بازار آسیای مرکزی تبدیل شود.

جمیلی پیشنهاد کرد روزهای تخصصی کشورهای آسیای مرکزی در نمایشگاه مشهد برگزار و از خریداران، واردکنندگان و برندهای تاجیکستان، ازبکستان، ترکمنستان و قرقیزستان به‌صورت هدفمند دعوت شود. همچنین، ایجاد بخش ویژه «Brand & Contract Manufacturing» و برگزاری نشست‌های B2B میان تولیدکنندگان ایرانی و شرکت‌های منطقه، از دیگر پیشنهادها در این زمینه است.

وی تاکید کرد: هدف تنها صادرات محصول ایرانی نیست، بلکه باید امکان تولید در ایران برای برندهای منطقه و ورود برندهای ایرانی به بازارهای این کشورها نیز فراهم شود.

ظرفیت تجارت ایران با اوراسیا فراتر از عملکرد فعلی است

سپس هاشم صفار، دبیر کمیسیون برند و تولید بدون کارخانه اتاق خراسان رضوی، با تشریح ظرفیت‌های تجاری ایران در چهارچوب اتحادیه اقتصادی اوراسیا، بر ضرورت استفاده بیشتر از ظرفیت‌های صادراتی کشورهای عضو و توسعه زنجیره‌های تولید میان این کشورها تأکید کرد و گفت: حجم تجارت ایران با اعضای این اتحادیه با ظرفیت‌های موجود فاصله قابل توجهی دارد.

وی اظهار کرد: اتحادیه اقتصادی اوراسیا از سال ۱۳۹۷ شکل گرفت و در سال ۱۴۰۰ وارد فاز عملیاتی شد. این اتحادیه با حضور پنج کشور عضو فعالیت می‌کند و ایران و ازبکستان نیز در شمار اعضای ناظر قرار دارند. هدف از بررسی ظرفیت‌های این چهارچوب، استفاده بیشتر کشورها از فرصت‌های موجود و توسعه مناسبات اقتصادی میان اعضا و کشورهای ناظر است.

صفار با اشاره به شاخص تکامل‌پذیری تجاری در گزارش اتاق ایران افزود: در بررسی انجام‌شده، وضعیت تأمین کالا از کشورهایی مانند روسیه، قزاقستان و بلاروس مورد بررسی قرار گرفته است. این شاخص در سال ۲۰۲۱ برای مجموع بازار مورد بررسی ۱۱.۴۲ درصد و برای روسیه ۴۲ درصد بوده که نشان‌دهنده وجود ظرفیت‌های قابل توجه برای توسعه روابط تجاری است.

دبیر کمیسیون برند و تولید بدون کارخانه اتاق خراسان رضوی با اشاره به ظرفیت تجاری قزاقستان خاطرنشان کرد: این کشور می‌تواند با کشورهای منطقه حدود ۴۱ میلیارد دلار تجارت داشته باشد، در حالی که تنها بخشی از این ظرفیت محقق شده است. روسیه، بلاروس و ارمنستان نیز از ظرفیت‌های صادراتی قابل توجهی برخوردارند که بخشی از آن هنوز عملیاتی نشده است.

وی تصریح کرد: فعال‌سازی زنجیره‌های تولید میان کشورهای منطقه می‌تواند به استفاده بهتر از این ظرفیت‌ها کمک کند. برای نمونه، قزاقستان و ارمنستان در حوزه مواد معدنی ظرفیت‌های صادراتی دارند و توسعه زنجیره‌های تولید و صادرات می‌تواند زمینه استفاده بیشتر از توانمندی‌های آنها را فراهم کند.

صفار با اشاره به تجارت ایران با روسیه و ارمنستان گفت: در سال ۱۴۰۴، صادرات ایران به این کشورها حدود ۱.۵ میلیارد دلار و واردات از آنها حدود ۲ میلیارد دلار بوده است که نشان می‌دهد ظرفیت تجارت میان ایران و این کشورها بسیار بیشتر از سطح فعلی است.

وی همچنین از تهیه گزارش تجارت ترجیحی ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا توسط اتاق ایران خبر داد و گفت: در این گزارش، وضعیت صادرات ایران، تعرفه‌ها، ارزش واردات، اطلاعات مرتبط با فناوری و کالاهای صادرشده بررسی شده و این گزارش می‌تواند در اختیار فعالان و صاحب‌نظران حوزه صادرات قرار گیرد.

حضور هدفمند ایران در نمایشگاه‌های تخصصی آسیای مرکزی باید تقویت شود

در ادامه این نشست، غلامعباس ارباب خالص، رئیس نمایندگی وزارت امور خارجه در شمال شرق کشور با تأکید بر ضرورت حضور فعال‌تر ایران در نمایشگاه‌های تخصصی کشورهای آسیای مرکزی، استفاده از این رویدادها برای توسعه صادرات کالا و خدمات را ضروری دانست و افزود: در حوزه صادرات، هم بازار کالا و هم بازار خدمات وجود دارد و بخشی از خدمات نیز به حمل‌ونقل مربوط می‌شود؛ بنابراین باید متناسب با نیاز بازارهای هدف حرکت کرد. در حال حاضر ما در مرحله گذار هستیم لذا باید رقبا را در کشورهای هدف بسیار جدی بگیریم.

وی با توجه به جایگاه به مقوله برندینگ و مارکتینگ در کشورهای هدف یادآور شد: ما باید بازار هدف، سلیقه و ذائقه مشتری را به خوبی بشناسیم و نیاز کشور باید به خوبی احصا شود. با توجه به هزینه‌های برگزاری نمایشگاه‌ها، باید در انتخاب نمایشگاه‌های هدف دقت کرد و حضور ایران در این رویدادها را هدفمند پیش برد.

ارباب خالص تصریح کرد: کشورهای آسیای مرکزی میزبان نمایشگاه‌های تخصصی متعددی هستند و کشورهای مختلف برای حضور در آنها برنامه‌ریزی می‌کنند. ایران نیز نباید از این گردونه عقب بماند.

وی با اشاره به ظرفیت کالاهای ایرانی خاطرنشان کرد: نزدیکی، کیفیت، بسته بندی، تنوع و تناسب کالاهای ایرانی با سلیقه بازار منطقه می‌تواند مزیت‌هایی برای حضور محصولات ایران ایجاد کند.

رئیس نمایندگی وزارت امور خارجه در شمال شرق کشور ادامه داد: توسعه تجارت خدمات نیز نیازمند حضور فعال سازمان‌های تخصصی و تشکل‌های اقتصادی است و نمایندگی وزارت امور خارجه در شمال شرق کشور در زمینه پذیرش هیات‌ها، ایجاد زمینه مشارکت در نمایشگاه‌ها و ارتباط با طرف‌های اقتصادی فعالیت‌هایی انجام داده است.

وی تأکید کرد: مسئله مهم، شناسایی بازار هدف و معرفی ظرفیت‌های صادراتی متناسب با نیاز آن بازار است. سابقه تاریخی و اشتراکات ایران با برخی کشورهای منطقه نیز می‌تواند بستر توسعه همکاری اقتصادی باشد.

ارباب خالص با اشاره به هزینه‌های تجارت و حمل‌ونقل در منطقه گفت: کاهش تعرفه‌ها و هزینه‌های چندلایه می‌تواند در توسعه روابط تجاری مؤثر باشد.

وی در ادامه، نمایشگاه مشهد را ظرفیت مهمی برای معرفی توانمندی‌های اقتصادی استان دانست و بر استفاده مؤثرتر از این ظرفیت برای ارتباط با بازارهای منطقه تأکید کرد.

تولید بدون کارخانه؛ ظرفیتی برای اتصال تولید، بازار و سرمایه

محمود دانش، نایب‌رئیس اتاق مشترک ایران و تاجیکستان، با تأکید بر ظرفیت اتاق‌های مشترک ایران، تاجیکستان و ازبکستان برای حمایت از حضور فعالان اقتصادی در بازارهای آسیای مرکزی گفت: حضور مستمر در نمایشگاه‌های این منطقه می‌تواند به برندسازی و توسعه بازار محصولات ایرانی منجر شود. اتاق‌های مشترک این امکان را دارند که اعضا از ظرفیت دفاتر آنها در تاجیکستان و ازبکستان برای برگزاری جلسات و استفاده از فضاهای موجود بهره بگیرند.

وی افزود: حضور در نمایشگاه لزوماً به معنای انعقاد قرارداد یا دریافت درآمد در همان محل نیست و ممکن است نتیجه این حضور در گذر زمان و از طریق شناخت مشتری و برندسازی نمایان شود. تجربه حضور مستمر در نمایشگاه‌های آسیای مرکزی نشان می‌دهد برندسازی در این بازارها می‌تواند نتیجه‌بخش باشد و شرکت‌هایی که طی سال‌های اخیر حضور مستمر داشته‌اند، امکان فعالیت مناسب‌تری در بازار منطقه پیدا کرده‌اند. باید از ظرفیت بازارهای آسیای مرکزی برای معرفی برندهای ایرانی استفاده کرد و حضور در نمایشگاه‌های تخصصی را بخشی از برنامه بلندمدت توسعه دانست.

دانش همچنین با اشاره به تولید بدون کارخانه اظهار کرد: این مدل جدید نیست و از سال ۱۹۷۰ مورد استفاده قرار گرفته است؛ بنابراین باید فلسفه و کارکرد آن را شناخت و متناسب با نیاز بازار از این مدل استفاده کرد.

حمیدرضا ناطقی، عضو کمیسیون برند و تولید بدون کارخانه اتاق خراسان رضوی نیز با تأکید بر ضرورت اتصال ظرفیت‌های موجود در اقتصاد گفت: فلسفه تولید بدون کارخانه، استفاده از ظرفیت‌های موجود و کنار هم قرار دادن بخش‌هایی است که هرکدام بخشی از زنجیره تولید را در اختیار دارند؛ بنابراین باید سازوکاری برای شناسایی و اتصال این ظرفیت‌ها ایجاد شود.

در ادامه، حسین گیوری، مدیرعامل نمایشگاه بین‌المللی مشهد، اظهار کرد: اگر فعالان اقتصادی، نمایشگاه مشهد را در کنار خود و جزو خانواده خود بدانند، این مجموعه از تمامی ظرفیت‌هایش برای رونق اقتصادی استفاده خواهد کرد. با قرار گرفتن ظرفیت‌ها در کنار یکدیگر و تسهیل ارتباط میان آنها، می‌توان فرآیند تولید بدون کارخانه را سرعت بخشید و از امکانات موجود استفاده مؤثرتری داشت.

وی افزود: نمایشگاه بین‌المللی مشهد با استفاده از ظرفیت و تجربه موجود می‌تواند در این مسیر نقش‌آفرینی کند. این مجموعه در حال حرکت به سمت ساختار جدیدی است و چهار محور اقتصادی را در دستور کار دارد و آمادگی دارد از ظرفیت خود برای شکل‌گیری و توسعه همکاری‌های اقتصادی استفاده کند. با اعزام و پذیرش هیأت‌های خارجی و استفاده از ظرفیت اتاق بازرگانی و دستگاه دیپلماسی نیز می‌توان بهره بیشتری از ظرفیت‌های موجود داشت.

ابوذر امینی، مسئول بازار خارجی پارک علم و فناوری خراسان رضوی نیز، با اشاره به برگزاری نمایشگاه صنایع غذایی و ماشین‌آلات با حضور سرمایه‌گذاران افغانستانی، عراقی و هندی گفت: در شرایط تحریمی باید از ظرفیت حضور ۴۰ سرمایه‌گذار خارجی در این نمایشگاه استفاده کرد و نشست‌های B2B نیز برای شرکت‌ها برگزار شده است.

وی با تأکید بر ضرورت تسهیل دسترسی شرکت‌های دانش‌بنیان به مواد اولیه و بازارهای خارجی افزود: بخش قابل توجهی از شرکت‌های دانش‌بنیان و فناور با مشکل تأمین مواد اولیه مواجه هستند و تحریم‌ها نیز به این مسائل دامن زده است. ریزش و مهاجرت ۵۰ درصدی نخبگان استان و کشور نیز به یک بحران تبدیل شده و می‌تواند استمرار فعالیت این شرکت‌ها را تحت تأثیر قرار دهد.

امینی خاطرنشان کرد: اگر قرار است شرکت‌های دانش‌بنیان در بازارهای بین‌المللی حضور پیدا کنند، باید همزمان مسیر تأمین مواد اولیه و دسترسی به بازار مورد توجه قرار گیرد. نزدیکی خراسان رضوی به افغانستان و کشورهای آسیای مرکزی نیز مزیتی است که باید برای توسعه بازار شرکت‌های فناور مورد استفاده قرار گیرد.

رضا مقدم، کارشناس رسمی دادگستری، نیز با تأکید بر ضرورت تقویت دیپلماسی اقتصادی گفت: یکی از کارکردهای اصلی دیپلماسی اقتصادی، فراهم کردن دسترسی کسب‌وکارهای ایرانی به بازارهای خارجی و ایجاد زمینه برای توسعه فعالیت‌های بین‌المللی بنگاه‌های کشور است. دیپلماسی اقتصادی باید مسیر دسترسی کسب‌وکارهای ملی به بازارهای خارجی را تسهیل و زمینه حضور مستقیم و مؤثر آنها در عرصه تجارت بین‌المللی را فراهم کند.

وی ادامه داد: تعمیق موافقت‌نامه‌های تجاری و حرکت به سمت توسعه روابط تجاری باید مورد توجه قرار گیرد. توسعه موافقت‌نامه‌های تجارت ترجیحی و آزاد با اولویت‌بندی مناسب می‌تواند یکی از ابزارهای تقویت روابط اقتصادی ایران با کشورهای هدف و تسهیل فعالیت بنگاه‌های ایرانی در بازارهای خارجی باشد.

افزایش هزینه مواد اولیه و ظرفیت‌های خالی؛ دو چالش و فرصت تولید

سپس مهدی حیاتی، عضو کمیسیون برند و تولید بدون کارخانه اتاق خراسان رضوی، با اشاره به افزایش نرخ ارز و تأثیر آن بر هزینه تأمین مواد اولیه گفت: تولیدکنندگان ایرانی برای حفظ و توسعه بازارهای صادراتی باید علاوه بر برندسازی و توسعه بازار، موضوع قیمت تمام‌شده و دسترسی به مواد اولیه را نیز مورد توجه قرار دهند. کاهش توان رقابتی در بازارهای هدف، به‌ویژه در رقابت با کشورهایی مانند چین و ترکیه، می‌تواند حضور شرکت‌های ایرانی را در بازارهای خارجی محدودتر کند.

حانیه ابریشم‌چی، دیگر عضو کمیسیون نیز با تأکید بر ظرفیت تولید بدون کارخانه برای استفاده از ظرفیت‌های خالی صنایع گفت: برخی کارخانه‌ها به دلیل مشکلات تأمین مواد اولیه یا بدهی با ظرفیت خالی فعالیت می‌کنند و باید با استفاده از ایده‌های خوب پارک علم و فناوری، این ظرفیت‌های بالقوه را بالفعل کرد. شناسایی کارخانه‌های آماده پذیرش تولید بدون کارخانه، یکی از موضوعات مهم در این زمینه است.

ابریشم‌چی تصریح کرد: این مدل می‌تواند به فعال‌شدن خطوط تولید موجود و تولید محصولات جدید کمک کند، بدون آنکه برای اجرای ایده‌های جدید، ایجاد کارخانه ضرورت داشته باشد. همچنین می‌توان از ظرفیت پارک علم و فناوری، دانشگاه فردوسی و مرکز آموزش‌های اتاق بازرگانی برای توسعه این مدل و برگزاری سه تا چهار کارگاه آموزشی استفاده کرد.