زعفران ایران زیر فشار تغییر اقلیم و رقابت جهانی

به گزارش روابط عمومی اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی خراسان رضوی، این موضوعات در پنل علمی سومین جشنواره ملی زعفران با محوریت «مدیریت دانش، نوآوری و تجاری‌سازی؛ ترسیم افق آینده زعفران ایران» بررسی شد. در این نشست، پژوهشگران، نمایندگان دستگاه‌های اجرایی و فعالان اقتصادی، مهم‌ترین تهدیدهای تولید و تجارت زعفران و راهکارهای افزایش ارزش افزوده این محصول راهبردی را مورد بحث قرار دادند.

*پژوهش‌های دانشگاهی باید به مزارع و بنگاه‌های زعفران راه یابد

«سمیرا سبزواری»، مدیر مرکز مطالعات و بررسی‌های اقتصادی اتاق خراسان رضوی، در آغاز این نشست با تأکید بر ضرورت تقویت ارتباط میان دانشگاه، صنعت و بخش کشاورزی اظهار کرد: یکی از چالش‌های توسعه زعفران، فاصله میان ظرفیت‌های علمی و پژوهشی با نیازهای واقعی تولیدکنندگان و فعالان اقتصادی است.

وی افزود: افزایش بهره‌وری و ارتقای کیفیت تولید، مستلزم آن است که نتایج تحقیقات علمی از مراکز دانشگاهی فراتر برود و در مزارع، واحدهای فرآوری و سایر بخش‌های زنجیره ارزش زعفران به کار گرفته شود.

سبزواری با اشاره به روند برگزاری جشنواره ملی زعفران از سال ۱۴۰۳ گفت: این رویداد به همت اتاق بازرگانی خراسان رضوی، و با همکاری دستگاه‌های اجرایی و فعالان زنجیره زعفران شکل گرفته و در دوره‌های بعد، ابعاد علمی و تخصصی آن گسترش یافته است.

وی برگزاری نخستین نمایشگاه تخصصی زعفران با رویکرد زنجیره ارزش و صنایع وابسته را از برنامه‌های امسال عنوان کرد و افزود: پیش‌بینی شده است این نمایشگاه با قرار گرفتن در تقویم سالانه رویدادهای نمایشگاهی مشهد، به بستری مستمر برای معرفی ظرفیت‌های تولید، فرآوری و تجارت زعفران تبدیل شود.

مدیر مرکز مطالعات و بررسی‌های اقتصادی اتاق خراسان رضوی، بررسی آثار تغییر اقلیم، تدوین نقشه راه تحقیقات و تولید، توسعه کشت ارگانیک، تجاری‌سازی دستاوردهای علمی و حفاظت از مالکیت فکری را از محورهای اصلی نشست‌های تخصصی امسال دانست.

*صادرات زعفران بدون اتصال به زنجیره ارزش جهانی متحول نمی‌شود

در بخش دیگری از این نشست، «علی‌محمد شریعتی‌مقدم»، عضو هیئت نمایندگان اتاق بازرگانی خراسان رضوی، با انتقاد از فاصله میان ظرفیت‌های زعفران ایران و درآمد حاصل از صادرات آن اظهار کرد: ارزش صادرات این محصول با پیشینه تاریخی، ظرفیت‌های علمی و توان تولیدی کشور تناسب ندارد و باید با افزایش بهره‌وری، توسعه بازارهای بین‌المللی و تقویت رقابت‌پذیری، برای دستیابی به درآمدهای صادراتی به‌مراتب بالاتر برنامه‌ریزی کرد.

وی با تأکید بر ضرورت پیوند دانش، تولید و تجارت افزود: حفظ جایگاه زعفران ایران در بازارهای جهانی به همکاری مؤثر پژوهشگران، تولیدکنندگان، صادرکنندگان و نهادهای مسئول نیاز دارد. فعالیت‌های پراکنده و موازی نمی‌تواند پاسخ‌گوی چالش‌های کنونی این صنعت باشد.

شریعتی‌مقدم با اشاره به تجربه برخی محصولات صادراتی ایران که بخشی از جایگاه خود را در بازارهای جهانی از دست داده‌اند، هشدار داد: مزیت تاریخی تولید، به‌تنهایی تضمین‌کننده تداوم حضور در بازارهای بین‌المللی نیست و زعفران نیز برای حفظ موقعیت خود به نوآوری، ارتقای کیفیت و توسعه زنجیره ارزش نیاز دارد.

* ضعف ارتباط با زنجیره ارزش جهانی، مانع رشد پایدار صادرات زعفران است

در ادامه این جلسه، فرهاد نوری، سرپرست احیای دفتر بنگاه‌ها و تشکل‌های سازمان توسعه تجارت ایران، با تأکید بر ضرورت آسیب‌شناسی عملکرد صادرات زعفران گفت: با وجود تلاش‌ها و اقدامات انجام‌شده در دهه‌های گذشته، صادرات زعفران ایران همچنان نتوانسته است به رشدی پایدار و متناسب با ظرفیت‌های تولیدی و تجاری این محصول دست یابد.

وی یکی از موانع اصلی را ضعف ارتباط شرکت‌های ایرانی با شبکه‌های بین‌المللی تولید، فرآوری و فروش دانست و افزود: مسئله صادرات زعفران را نباید به افزایش تولید یا حمایت از کشاورزان محدود کرد. باید بررسی شود چرا شرکت‌های ایرانی نتوانسته‌اند حضور مؤثرتری در زنجیره جهانی محصولات دارویی، آرایشی، بهداشتی و سایر صنایع وابسته به زعفران داشته باشند.

نوری همچنین بر ضرورت حضور هدفمند در نمایشگاه‌های بین‌المللی تأکید کرد و متذکر شد: توسعه بازارهای صادراتی به شرکت‌های توانمند، مجموعه‌های مدیریت صادرات و همکاری جمعی فعالان زنجیره تولید نیاز دارد. حضور پراکنده و ناپایدار در بازارهای خارجی نمی‌تواند به تثبیت برند و افزایش سهم ایران از تجارت جهانی زعفران منجر شود.

* مالکیت فکری؛ ابزاری برای صیانت از هویت زعفران ایرانی

«سیامک اسلامی»، رئیس مرکز مالکیت معنوی سازمان ثبت اسناد و املاک کشور، نیز با تأکید بر ضرورت حمایت حقوقی از زعفران ایران گفت: ثبت علائم تجاری، حفاظت از دارایی‌های فکری و توسعه برندهای معتبر، می‌تواند اعتماد مصرف‌کنندگان را تقویت کند و زمینه افزایش ارزش افزوده زعفران ایرانی را فراهم سازد.

وی با اشاره به ظرفیت‌های قانونی حمایت از مالکیت صنعتی افزود: فعالان زنجیره زعفران باید در کنار دارایی‌های مادی، برای حفاظت از دانش فنی، نوآوری‌ها، علائم تجاری و سایر دارایی‌های فکری خود نیز برنامه‌ریزی کنند.

اسلامی، شناسنامه‌دار شدن زعفران ایرانی و حفاظت از اصالت و کیفیت آن را از الزامات حضور مؤثر در بازارهای داخلی و بین‌المللی دانست و از آمادگی مرکز مالکیت معنوی برای همکاری با فعالان این صنعت در تقویت برند زعفران ایران خبر داد.

وی همچنین با اشاره به قانون حمایت از مالکیت صنعتی مصوب ۱۴۰۳، حمایت از اسرار تجاری و مقابله با رقابت غیرمنصفانه را از ظرفیت‌های قانونی مهم برای صیانت از حقوق تولیدکنندگان و فعالان اقتصادی این حوزه برشمرد.

* هشدار پژوهشگران درباره تهدید اقلیمی زعفران خراسان

در بخش دیگری از این نشست، استادان دانشگاه به بررسی مهم‌ترین تهدیدها و فرصت‌های پیش‌روی تولید و تجارت زعفران پرداختند.

بهنام کامکار، عضو هیات علمی دانشکده کشاورزی دانشگاه فردوسی مشهد در این نشست با ارائه نتایج بررسی داده‌های اقلیمی و تصاویر ماهواره‌ای، نسبت به پیامدهای افزایش دما بر آینده تولید زعفران در خراسان رضوی هشدار داد و گفت: تغییرات اقلیمی می‌تواند در دهه‌های آینده، گستره مناطق مناسب کشت زعفران را محدود کند و تولید این محصول را با مخاطرات جدی مواجه سازد.

وی با اشاره به حساسیت زعفران نسبت به تغییرات دما افزود: این گیاه برای طی مراحل رشد و گل‌دهی به شرایط دمایی مشخصی نیاز دارد و تغییرات اقلیمی و افزایش وقوع گرماهای شدید، به‌ویژه در دوره‌های حساس رشد، می‌تواند بر میزان تولید و کیفیت محصول اثر بگذارد.

این پژوهشگر، افزایش دما و محدودیت منابع آب را دو تهدید عمده پیش‌روی زعفران دانست و تاکید کرد: حتی با فرض مدیریت مشکلات تأمین آب، تنش‌های دمایی همچنان می‌توانند پایداری تولید را تحت تأثیر قرار دهند.

به گفته کامکار، تحلیل روندهای اقلیمی حاکی از افزایش مخاطرات دمایی در مناطق زعفران‌خیز است و در صورت تداوم این شرایط، احتمال تغییر جغرافیای مناطق مناسب کشت وجود دارد.

وی یادآور شد: ازاین‌رو، سیاست‌گذاری برای آینده زعفران باید بر پایه سناریوهای اقلیمی و برنامه‌ریزی بلندمدت انجام شود.

وی همچنین هشدار داد: تغییرات دما ممکن است علاوه بر کاهش عملکرد مزارع، بر ترکیبات مؤثر در کیفیت زعفران نیز اثر بگذارد؛ موضوعی که اهمیت آن برای حفظ مزیت رقابتی ایران در بازارهای جهانی کمتر از میزان تولید نیست.

*تغییر اقلیم، زنجیره تولید تا تجارت زعفران را تهدید می‌کند

در ادامه، حمیدرضا شریفی، عضو هیات علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان خراسان رضوی، با تأکید بر تأثیر تنش‌های گرمایی بر زنجیره ارزش زعفران اظهار کرد: پیامدهای تغییر اقلیم به مرحله تولید محدود نمی‌شود و تأمین مواد اولیه، کیفیت محصول و استمرار فعالیت‌های تجاری را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.

وی با اشاره به نتایج مطالعات اقلیمی افزود: افزایش دمای تابستان و تغییر شرایط دمایی پاییز می‌تواند فرآیند گل‌دهی زعفران را مختل کند. در سال‌های اخیر نیز نوسانات دمایی به یکی از عوامل مؤثر بر کاهش عملکرد برخی مزارع تبدیل شده است.

شریفی با تأکید بر ضرورت توجه به پیش‌بینی‌های اقلیمی خاطرنشان کرد: تغییر شرایط آب‌وهوایی و محدودتر شدن دوره‌های دمایی مناسب برای رشد زعفران، ضرورت بازنگری در شیوه‌های مدیریت تولید و برنامه‌ریزی برای سازگاری با اقلیم آینده را افزایش داده است.

* افزایش بهره‌وری؛ ضرورتی برای مقابله با گسترش رقبا

رامین اسمی، رئیس میز زعفران سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی، از دیگر سخنرانان این نشست، با اشاره به کاهش عملکرد مزارع زعفران اظهار کرد: افزایش سطح زیرکشت، بدون ارتقای بهره‌وری، نمی‌تواند به‌تنهایی تضمین‌کننده حفظ جایگاه ایران در تولید جهانی زعفران باشد.

وی با بیان اینکه تغییرات اقلیمی و ضعف مدیریت تولید، پایداری زنجیره زعفران را با چالش مواجه کرده است، افزود: کشورهای دیگری نیز برای توسعه کشت این محصول برنامه‌ریزی و سرمایه‌گذاری می‌کنند و ایران برای حفظ موقعیت خود ناگزیر است افزایش عملکرد مزارع را در اولویت قرار دهد.

اسمی با اشاره به تجربه همکاری مراکز پژوهشی، دانشگاه فردوسی مشهد و سازمان جهاد کشاورزی در بررسی عوامل کاهش عملکرد مزارع، عنوان کرد: تدوین دستورالعمل‌های مدیریت علمی و اجرای الگوهای اصلاح‌شده کشت نشان داده است که می‌توان با بهبود روش‌های تولید، بهره‌وری مزارع را افزایش داد.

وی بر ضرورت توجه به مدیریت تابستانه مزارع، تغذیه اصولی گیاه و انتقال یافته‌های علمی به کشاورزان تأکید کرد و افزود: توسعه زعفران به پیوند نزدیک‌تر دانش تخصصی با تجربه عملی تولیدکنندگان نیاز دارد.

«منوچهر مالکی»، زعفران‌کار نمونه استان  نیز در این نشست، با انتقاد از برخی روش‌های متداول کشت و آبیاری اظهار کرد: کاشت نامناسب پیاز زعفران، آماده‌سازی غیراصولی زمین و ضعف مدیریت آب و خاک، از عواملی هستند که در کنار تنش‌های اقلیمی می‌توانند عملکرد مزارع را کاهش دهند.

وی بر ضرورت اصلاح شیوه‌های کاشت، بهبود مدیریت خاک و استفاده از نتایج تحقیقات کاربردی برای افزایش عملکرد تأکید کرد.

* زعفران ایران به نقشه راه ۱۰ساله نیاز دارد

علیرضا کرباسی، عضوهیات علمی گروه اقتصاد کشاورزی دانشگاه فردوسی مشهد، با تأکید بر ضرورت تدوین برنامه‌ای بلندمدت برای توسعه زعفران گفت: حفظ جایگاه ایران در بازار جهانی این محصول، مستلزم عبور از شیوه‌های سنتی تولید، افزایش بهره‌وری و سرمایه‌گذاری در صنایع فرآوری است.

وی با اشاره به محدود بودن بخش عمده فرآوری زعفران به مراحل اولیه، متذکر شد: توسعه صنایع تبدیلی و تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر می‌تواند سهم ایران از منافع اقتصادی زنجیره جهانی زعفران را افزایش دهد و فرصت‌های تازه‌ای برای تولیدکنندگان و صادرکنندگان ایجاد کند.

کرباسی پیشنهاد کرد: نقشه راهی ۱۰ساله با مشارکت اتاق بازرگانی، دانشگاه‌ها، وزارت جهاد کشاورزی، مراکز تحقیقاتی و تشکل‌های تخصصی بخش خصوصی تدوین شود که در آن اصلاح مواد گیاهی، مدیریت منابع آب و خاک، سازگاری با تغییرات اقلیمی، توسعه مکانیزاسیون، ارتقای استانداردها و تقویت بازاریابی و صادرات مورد توجه قرار بگیرد.

وی تأکید کرد: افزایش تولید زمانی به بهبود معیشت کشاورزان و تقویت جایگاه اقتصادی زعفران منجر می‌شود که توسعه فرآوری، ارتقای کیفیت و دسترسی به بازارهای ارزشمندتر نیز هم‌زمان دنبال شود.

* تولید زعفران ارگانیک؛ فرصتی برای ورود به بازارهای ارزشمندتر

پرویز رضوانی مقدم، عضو هیات علمی دانشکده کشاورزی، با تأکید بر اهمیت کیفیت در رقابت‌پذیری زعفران اظهار کرد: رعایت استانداردهای تولید، ارتقای کیفیت محصول و توسعه زعفران ارگانیک می‌تواند به افزایش ارزش افزوده و بهبود موقعیت ایران در بازارهای بین‌المللی کمک کند.

وی افزود: با وجود اقداماتی که برخی تولیدکنندگان ایرانی برای تولید زعفران ارگانیک انجام داده‌اند، این ظرفیت هنوز به جایگاه متناسب با توان تولیدی کشور نرسیده است و توسعه آن به برنامه‌ریزی علمی و تجاری نیاز دارد.

در ادامه، مهدی مهدی‌پور، رئیس کارگروه ارگانیک اتحادیه گیاهان دارویی ایران با اشاره به گسترش بازار جهانی محصولات ارگانیک گفت: ایران با وجود برخورداری از ظرفیت تولید محصولات کشاورزی ارزشمند، از جمله زعفران، سهم محدودی از تجارت جهانی محصولات ارگانیک دارد.

وی نبود برنامه ملی منسجم، دشواری انطباق با استانداردهای بین‌المللی، محدودیت زیرساخت‌های آزمایشگاهی، ناپایداری صادرات و مشکلات دسترسی به بازارهای هدف را از موانع توسعه این بخش برشمرد.

مهدی‌پور تأکید کرد: حضور مؤثر در بازار محصولات ارگانیک، به توسعه دانش فنی تولیدکنندگان، تقویت زیرساخت‌های تأیید کیفیت و حمایت هدفمند از صادرات نیاز دارد.

در بخش دیگری از این پنل، موسوی‌نیا، استاد دانشگاه نیز با اشاره به پیشینه تاریخی تجارت زعفران در ایران، بر ضرورت بهره‌گیری از مطالعات تاریخی و شناخت تحولات مراکز تولید و تجارت این محصول برای برنامه‌ریزی آینده تأکید کرد.