کاهش ذخیره سدهای خراسان رضوی با وجود افزایش بارش‌ها

به گزارش روابط عمومی اتاق مشهد، «محمد علایی»، رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی در این نشست، با اشاره به اقدامات انجام شده در حوزه سازگاری با کم آبی، خاطرنشان کرد: با اجرای سند سازگاری با کم‌آبی توانسته‌ایم در دشت‌های ورشکسته‌ای مانند تربت‌جام و سرخس به صرفه‌جویی آب دست پیدا ‌کنیم که اقدام بسیار مهمی است. این اقدامات باید تجمیع، به برنامه تبدیل و به وزارت نیرو و سایر دستگاه‌ها اطلاع‌رسانی شود.

سند سازگاری با کم‌آبی؛ الگویی موفق برای کاهش برداشت در دشت‌های آسیب‌دیده

وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به لزوم همکاری دستگاه‌های اجرایی، دانشگاه فردوسی و نهادهای مردمی برای کاهش مصرف آب و سازگاری با کم آبی، گفت: دانشگاه باید تمامی موارد را ارزیابی و نقاط ضعف را برطرف کند. همچنین تمام تلاش ما این است که کشاورزان پای کار بیایند و از تخصیص و حفر چاه‌های جدید جلوگیری شود.

وی افزود: باید نشست‌هایی با تشکل‌های کشاورزی برگزار شود تا مشخص گردد چه مشکلاتی در این زمینه حل شده و چه مشکلاتی همچنان باقی مانده است. باید توجه داشت که این روند به هیچ وجه نباید با تغییر افراد دچار وقفه شود و تشکل‌های کشاورزی و حوزه آب نیز می‌بایست در آن نقش‌آفرینی کنند.

علایی تاکید کرد: باید همه توان را در حوزه بازچرخانی آب و پساب متمرکز کنیم و بازچرخانی آب به‌طور جدی دنبال شود.

تامین آب مشهد بدون سد دوستی

«محمدرضا نعمت‌نژاد»، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای خراسان رضوی نیز در ادامه این نشست، اظهار کرد: امروز بیش از یک ماه است که تجربه تامین آب شرب مشهد بدون سد دوستی را داریم. هر چند در دو هفته گذشته آورده‌ای از سمت هریرود داشته‌ایم، اما تلاش خواهیم کرد تاب‌آوری خود را بدون سد دوستی ادامه دهیم.

وی ادامه داد: در سناریوی بدبینانه برنامه تامین آب شهر مشهد در سال ۱۴۰۵، تامین آب بدون استفاده از سدها پیش‌بینی شده و در این شرایط فشار زیادی بر آبخوان‌ها خواهد آمد. با این حال، امیدواریم با کمک مردم و مصرف‌کنندگان امسال نیز بتوانیم با کمترین مشکلات از شرایط سخت عبور کنیم.

مبنای کار ما سند سازگاری با کم‌آبی است

نعمت‌نژاد با اشاره به اینکه مبنای کار ما سند سازگاری با کم‌آبی است، تصریح کرد: این سند قطعاً نیاز به بازنگری دارد و لازم است آمار و ارقام آن به‌روزرسانی شده و برش‌های شهرستانی آن مجدداً تهیه شود که در حال پیگیری این موضوعات هستیم.

وی خاطرنشان کرد: تنها وظیفه حاکمیتی که وزارت نیرو در حوزه آب می‌تواند داشته باشد، تخصیص آب است و سایر وظایف عمدتا نظارتی بوده و قابل واگذاری هستند که در این زمینه با همکاری تشکل‌های کشاورزی اقدامات خوبی انجام شده است. در این راستا تاکنون ۳۶ تفاهم‌نامه در حوزه مدیریت مشارکتی کشاورزی منعقد شده است.

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای خراسان رضوی افزود: از جمله اقدامات زیرساختی که در این استان انجام شده، نصب کنتورهای هوشمند و وسایل اندازه‌گیری مصرف آب است با همراهی تشکل‌های کشاورزی است. به‌گونه‌ای که در حال حاضر نزدیک به ۱۰۰ درصد چاه‌های کشاورزی به کنتورهای اندازه‌گیری هوشمند مجهز شده‌اند که پیش‌نیاز تمامی مباحث صرفه جویی و بهره‌برداری، از جمله مدیریت مصرف و بازار آب است.

برداشت بی‌رویه آب از منابع آب‌های زیرزمینی مشهد

وی با اشاره به ضرورت اقدامات حفاظتی برای صیانت از آبخوان‌ها گفت: میزان آب تجدیدپذیر موجود در دشت مشهد ۳۵۴ میلیون مترمکعب برآورد شده است. این در حالی است که  تنها در حوزه شرب و بهداشت ۲۲۶ میلیون مترمکعب آب از منابع زیرزمینی برداشت شده است. اگر مصوبه شورای عالی آب مبنی بر برداشت ۷۵ درصد از آب تجدیدپذیر را مبنا قرار دهیم، باید حدود ۲۶۰ میلیون مترمکعب از منابع آب‌های زیرزمینی برداشت داشته باشیم که در این صورت تنها می‌توانیم نیاز شرب، بهداشت و بخشی از خدمات را تامین کنیم و عملاً باید مصرف آب سایر مصارف از جمله کشاورزی و صنعت را به صفر برسانیم که این امر امکان‌پذیر نیست.

نعمت‌نژاد ادامه داد: در حال حاضر، حدود ۷۰۰ میلیون مترمکعب، یعنی دو برابر آب تجدیدپذیر مطالعاتی، از این آبخوان برداشت می‌شود. رشد جمعیتی که از سال ۱۳۳۵ در این منطقه رخ داده، بدون توجه به مطالعات آب‌محور بوده و متاسفانه شرایط به‌گونه‌ای پیش رفته که امروزه در محدوده دشت مشهد با کمبود فیزیکی آب مواجه هستیم. در صورت انتقال صنایع و کارخانجات راهبردی به این محدوده بر اساس الزامات پدافند غیرعامل، قطعاً با مشکلات بیشتری روبه‌رو خواهیم شد و این موضوع نیازمند همکاری همه دست اندرکاران است.

وی افزود: با این وجود  در صورت همکاری و همراهی همه دستگاه‌ها، می‌توان با همین منابع محدود آب، بسیاری از نیازها را تامین کرد.

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای خراسان رضوی با اشاره به پروژه‌های در دست اجرای این نهاد برای تامین آب استان گفت: سد شوریجه که برای جلوگیری از فرار آب به کشور ترکمنستان در حال احداث است حدود ۹۳ درصد پیشرفت فیزیکی دارد و سامانه انتقال آن نیز ۶۷ درصد پیشرفت داشته است. این سد هم اکنون آماده آبگیری است و در بارندگی‌های اخیر ۶.۵ میلیون مترمکعب آب در آن ذخیره شده که می‌تواند در پیک مصرف شرب مشهد تاثیرگذار باشد.

وی ادامه داد: در پروژه انتقال آب از هزارمسجد نیز ۲۶۰۰ متر تونل حفاری شده است. با این حال برای تکمیل آن با چالش‌هایی در تامین منابع مالی مواجه هستیم که امیدواریم با تامین منابع مالی این پروژه مهم هم امسال به سرانجام برسد.

نعمت‌نژاد اظهار کرد: از مجموع ظرفیت ۹۰ میلیون مترمکعبی سدهای طرق، کارده و ارداک، در حال حاضر حدود ۱۴ میلیون مترمکعب پرشدگی داریم؛ در حالی که سدهای چهچه و قلعه‌تیکان با ظرفیت ۳۳ میلیون مترمکعب، اکنون حدود ۲۹ میلیون مترمکعب آب دارند و در صورت افتتاح فاز اول، می‌توانند نقش مؤثری در تامین آب شرب مشهد ایفا کنند.

وی افزود: در حوزه تامین آب شرب مشهد، بر اساس برنامه مصوب سال ۱۳۹۵ که به تایید آبفا مشهد رسیده، باید برای افق ۱۴۲۰، ۳۹۶ میلیون مترمکعب آب تامین شود. در حال حاضر باید ۱۴ هزار و ۷۸۰ لیتر بر ثانیه تامین کنیم. سال گذشته ۱۳ هزار و ۲۰۰ لیتر بر ثانیه تامین می‌شد، اما با اقدامات انجام‌شده در حوزه مدیریت مصرف، پیک مصرف در سال ۱۴۰۳ به ۱۲ هزار و ۹۴۰ لیتر بر ثانیه و در سال ۱۴۰۴ به ۱۱ هزار و ۷۳۵ لیتر بر ثانیه رسیده و نسبت به برنامه، کاهش مصرف داشته‌ایم.

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای خراسان رضوی با اشاره به تلاش‌ها برای عبور از پیک مصرف تابستان پیش‌رو با کمترین مشکل، گفت: مدیریت مصرف باید همواره مورد توجه باشد و حتی در شرایط ترسالی و زمانی که منابع آب لبریز است نیز باید مدیریت مصرف را در تمامی بخش‌ها مدنظر قرار دهیم.

کاهش ذخیره سدهای استان با وجود افزایش بارش‌ها

در ادامه این نشست، «مجتبی برغمدی»، معاون برنامه‌ریزی شرکت آب منطقه‌ای خراسان رضوی با اشاره به بارش‌های مناسب حوزه آبریز خراسان رضوی، گفت: در مجموع ۱۷۲ میلی‌متر بارش در سطح استان اتفاق افتاده که نسبت به سال گذشته ۴۱ درصد افزایش داشته و نسبت به میانگین بلندمدت نیز رشد ۱۱ درصدی را شاهد هستیم. این موضوع باعث شده ۱۶۷ میلیون مترمکعب آب پشت سدها جمع شود، اما همچنان نسبت سال گذشته با کاهش ذخیره آب مواجه هستیم. در این مدت شهر مشهد نیز ۱۵۲ میلی‌متر بارش ثبت شده که نسبت به بلندمدت همچنان کمتر است، اما نسبت به سال گذشته افزایش چشمگیری داشته‌ایم.

وی افزود: سد دوستی هنوز وضعیت مطلوبی ندارد، اما با سیلابی که رخ داد، 66 میلیون مترمکعب آب ذخیره شده که نسبت به سال گذشته همچنان کمتر است. سایر سدهای استان نیز وضعیت مناسبی ندارند.

برغمدی با اشاره به اقدامات انجام شده در این معاونت در زمینه سازگاری با کم آبی بیان کرد: اقداماتی در دو بخش مدیریت و پساب در حوزه سازگاری با کم‌آبی در معاونت برنامه‌ریزی شرکت آب منطقه‌ای خراسان رضوی انجام شده است. در حوزه مدیریت، هیچ تخصیص جدیدی صادر نشده و در حوزه پساب نیز تخصیص‌هایی که داده شده با هدف بازتعریف منابع بوده است؛ با این حال، هنوز تا مدیریت مطلوب پساب فاصله داریم.

پلمپ 1562 حلقه چاه غیرمجاز و جلوگیری از ۱۵۳ میلیون مترمکعب اضافه‌ برداشت

در ادامه نشست، «غلامرضا ممدوحی»، معاون حفاظت و بهره‌برداری شرکت آب منطقه‌ای خراسان رضوی اظهار کرد: مدیریت آب‌های زیرزمینی کاری نیست که در کوتاه‌مدت بتوان انجام داد. ما با جمعیتی مواجه هستیم که سال‌ها بدون محدودیت از منابع آب زیرزمینی برداشت می‌کرده و اکنون فرهنگ‌سازی در این زمینه زمان‌بر است. با این حال، خوشحالیم که فرهنگ مدیریت مصرف، به‌ویژه در بخش کشاورزی، امروز به ثمر نشسته است. در حالی که در مدیریت آب شرب و صنعت هنوز با مشکلاتی مواجه هستیم، اما کشاورزان هر ساعت آب خود را مدیریت کرده و بهینه مصرف می‌کنند.

ممدوحی با بیان اینکه مانیتورینگ استانی به مانیتورینگ محلی تبدیل شده و تمامی جزئیات مربوط به برداشت‌ها و کنتورها در سطح شهرستان‌ها رصد می‌شود، تصریح کرد: از مجموع حدود 13 هزار چاه حفر شده در سطح استان، در حال حاضر ۱۱ هزار و ۵۳۰ دستگاه کنتور هوشمند بر روی چاه‌های صنعتی و کشاورزی نصب شده است. علاوه بر آن 1235 کنتور هوشمند نیز بر روی چاه‌های آب شرب نصب شده و همه آن‌ها رصد می‌شود.

وی با اشاره به اینکه اضافه‌برداشت آب موضوعی صفر و صدی نیست، خاطرنشان کرد: با وجود تمامی چالش‌ها در این زمینه سال ۱۴۰۵ را سال اضافه‌برداشت صفر قرار داده‌ایم. در این راستا کنتورها با نسل جدید نرم‌افزاری رصد می‌شوند و هرگونه دستکاری و دور زدن کنتور مشخص خواهد شد و با افرادی که کنتورها را دستکاری کنند، برخورد می‌شود.

وی خاطرنشان کرد: در سال گذشته، در 1562 حلقه چاه غیر مجاز پلمپ شده و از اضافه‌برداشت به میزان ۱۵۳ میلیون مترمکعب جلوگیری شده است. همچنین ۹۷ درصد کنتورها مجهز به کنتور هوشمند هستند و تنها حدود ۱۲۰ عدد چاه فاقد کنتور هوشمند باقی مانده است که در حال نصب کنتور بر روی آنها هستیم. امسال پروژه دیگری تعریف شده که در آن کنتورها با نسل جدید نرم‌افزاری و با استفاده از هوش مصنوعی رصد می‌شوند تا هرگونه دستکاری و دور زدن کنتور شناسایی شود و بازدیدهای میدانی به حداقل برسد.

چرا امکان برداشت آب از سد دوستی برای ایران مهیا نیست؟

«مهدی حسین‌پور اول»، معاون طرح و توسعه آب منطقه‌ای خراسان رضوی نیز در ادامه، گفت: بر اساس داده‌های موجود  هم‌اکنون 1722 لیتر بر ثانیه کسری آب که  معادل ۱۴ درصد از سهم تامین آب مشهد است مواجه هستیم که برای جبران این کسری، طرح‌های اضطراری به میزان هزار و ۸۹۱ لیتر بر ثانیه در حوزه آب منطقه‌ای و هزار و ۷۸۰ لیتر بر ثانیه در حوزه آب و فاضلاب تدوین و در حال اجراست.

حسین پور ‌اول خاطرنشان کرد: برای تامین این کسری، پنج پروژه در حوزه آب منطقه‌ای با اثربخشی ۲ هزار و ۳۸۰ لیتر بر ثانیه تعریف شده که نیازمند ۳.۲ همت اعتبار است و تاکنون ۸۸ لیتر بر ثانیه آن عملیاتی شده است.

وی افزود: ممکن است تصور شود تمام طرح‌های اضطراری مبتنی بر استفاده از منابع آب زیرزمینی است، اما این‌گونه نیست و سد دوستی با اثربخشی هزار و ۲۵۰ لیتر بر ثانیه در این برنامه لحاظ شده است.

معاون طرح و توسعه آب منطقه‌ای خراسان رضوی گفت: سد شوریچه نیز برای تامین آب مشهد در حال احداث است، اما مشکل اصلی این پروژه، تامین اعتبار است؛ به‌طوری که به ۱.۲ همت اعتبار نیاز داریم، در حالی که در حال حاضر ۴۶۷ میلیارد تومان تامین شده است.

وی ادامه داد: پروژه تامین بخشی از آب مشهد از طریق پساب، حدود ۱۰ سال است که مطرح می‌شود. امسال قرار بود یک همت بودجه برای آن اختصاص یابد، اما رقمی که تخصیص یافته ۸۲ میلیارد تومان از بودجه ملی و ۹۲ میلیارد تومان نیز از محل درآمد اختصاصی شرکت است. با این اعداد نمی‌توان پروژه‌های آب مشهد را عملیاتی کرد و با این تزریق قطره‌چکانی اعتبارات، امکان پیشبرد کار وجود ندارد.

رتبه اول خراسان رضوی در کسری مخازن زیرزمینی آب

در بخش دیگری از این جلسه، مرتضی لطفی، عضو پژوهشکده آب و  محیط زیست دانشگاه فردوسی مشهد اظهار کرد: متاسفانه استان خراسان رضوی در کسری مخازن آب زیر زمینی رتبه اول در کشور را دارد و تنها راه مدیریت آن، سازگاری با این وضعیت است.

وی با اشاره به همکاری دانشگاه فردوسی مشهد با نهادهای متولی تامین آب مشهد از سال 1398 برای سازگای با کم آبی، افزود: بخشی از اقدامات کارگروه سازگاری با کم‌آبی مربوط به تشکیل کارگروه‌های شهرستانی سازگاری با کم‌آبی است که به دلیل وقوع جنگ تاکنون محقق نشده و فرمانداران شهرستان‌ها نتوانسته‌اند به این حوزه ورود کنند. لذا درخواست شد مدیران امور آب شهرستان‌ها پای کار بیایند که این موضوع نیز همچنان بر زمین مانده است.

وی ادامه داد: در خصوص کمیسیون‌ها و کمیته‌های ذیل این کارگروه نیز هنوز از استانداری پاسخی دریافت نشده و رؤسای این کمیسیون‌ها و کمیته‌ها مشخص نشده‌اند. در این کمیته‌ها می‌توان بیشترین استفاده را از نظرات کشاورزان داشت.

محبوبه فرزندی، پژوهشگر پژوهشکده آب و محیط زیست دانشگاه فرودسی مشهد نیز گفت: پس از بررسی‌های صورت گرفته ما به ایجاد چهار کمیسیون ذیل کارگروه سازگاری با کم آبی استان رسیده‌ایم و ذیل آن‌ها کمیته‌های مختلفی تعریف شده است؛ البته احکام باید از سوی استانداری صادر شود که این موضوع با تاخیر مواجه شده است.

وی افزود: جلسات متعددی برگزار کردیم و در نهایت به کمیته‌ها و کمیسیون‌هایی رسیدیم. ۱۰ کمیته نهایی شده و سه کمیته نیز مشخص شده است، اما با شروع جنگ، جلسات معلق شد.

وی ادامه داد: دو مقاله در حوزه سازگاری با کم‌آبی منتشر کرده‌ایم و در دور جدید نیز سازوکار به‌گونه‌ای طراحی شده که نواقص قبلی برطرف شود. ما باید ۹۹۷ مترمکعب صرفه‌جویی می‌کردیم که این عدد به هزار و ۲۵۰ مترمکعب رسیده است.

در ادامه، اعضای کمیسیون به بیان دیدگاه‌ها و نکته‌نظرات خود پرداختند و بر لزوم استفاده از تشکل‌های کشاورزی در کمیسیون‌ها و کمیته‌های کارگروه سازگاری با کم‌آبی و همچنین استفاده از آب سبز و… تاکید کردند.