در سال ۱۴۰۴، مجموع ارزش تجارت ثبتشده در گمرکات خراسان رضوی به ۳ میلیارد و ۱۴۶ میلیون دلار رسید که از این میزان، ۲ میلیارد و ۴۱۱ میلیون دلار به صادرات و ۷۳۵ میلیون دلار به واردات اختصاص داشت. مازاد تراز تجاری استان نیز در این سال یک میلیارد و ۶۷۶ میلیون دلار بود.
با این حال، در نیمه نخست ۱۴۰۵، ارزش کل تجارت گمرکات استان به یک میلیارد و ۲۲۹.۲ میلیون دلار رسید که نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۱۹.۳ درصد کاهش نشان میدهد. تقریباً تمام این افت ۲۹۴.۹ میلیون دلاری ناشی از کاهش صادرات بوده است؛ زیرا ارزش واردات با کاهش جزئی ۰.۴ درصدی، از ۳۵۴ میلیون دلار به ۳۵۲.۶ میلیون دلار رسیده است.
در نتیجه، مازاد تراز تجاری استان نیز از ۸۱۶ میلیون دلار به ۵۲۴ میلیون دلار کاهش یافته است. اگرچه تراز تجاری همچنان مثبت مانده، افت ۳۵.۸ درصدی مازاد تجاری نشان میدهد که حفظ پایداری درآمدهای صادراتی، به اندازه مثبت بودن تراز تجارت اهمیت دارد.
یکی از مهمترین نکات آماری، کاهش متوسط ارزش هر تن کالای صادراتی از حدود ۵۶۸ دلار در نیمه نخست ۱۴۰۴ به ۴۵۴ دلار در نیمه نخست ۱۴۰۵ است؛ افتی نزدیک به ۲۰ درصد که میتواند ناشی از تغییر ترکیب کالاها و قیمتهای صادراتی باشد.
بررسی اقلام عمده نشان میدهد محصولات صنعتی عملکرد متفاوتی از برخی محصولات کشاورزی داشتهاند. صادرات میلههای آهنی و فولادی گرمنوردشده آجدار با رشد ۱۲.۳ درصدی به ۸۷.۲ میلیون دلار رسیده و با سهم ۱۰ درصدی، در صدر اقلام صادراتی قرار گرفته است. صادرات شمش آهن و فولاد غیرممزوج نیز با افزایش ۱۵۶.۲ درصدی به ۴۱.۴ میلیون دلار و سایر روغنهای سبک و فرآوردهها، بهجز بنزین، با رشد ۶۰.۵ درصدی به ۴۵.۸ میلیون دلار رسیده است.
در مقابل، صادرات پسته خندان با کاهش ۳۲.۸ درصدی به ۳۳.۳ میلیون دلار و زعفران در بستهبندیهای بیش از ۳۰ گرم با افت ۵۳.۷ درصدی به ۳۱.۵ میلیون دلار کاهش یافته است. این تفاوت عملکرد نشان میدهد رشد برخی محصولات صنعتی نتوانسته کاهش ارزش سایر گروههای صادراتی را جبران کند؛ موضوعی که بررسی عوامل افت صادرات محصولات شاخص کشاورزی را ضروری میسازد.
تمرکز صادرات بر بازارهای همسایه
افغانستان با سهم ۳۸.۶ درصدی، بزرگترین مقصد صادراتی گمرکات استان در نیمه نخست ۱۴۰۵ بوده و تاجیکستان با ۱۵.۸ درصد و ازبکستان با ۱۲ درصد در رتبههای بعدی قرار داشتهاند. این سه کشور در مجموع ۶۶.۴ درصد ارزش صادرات استان را جذب کردهاند.
با وجود این سهم قابل توجه، ارزش صادرات به افغانستان ۱۶.۷ درصد، تاجیکستان ۱۳.۱ درصد و ازبکستان ۳۶.۲ درصد کاهش یافته است. بنابراین، سهم بالای این بازارها لزوماً به معنای افزایش فروش نیست، بلکه تمرکز صادرات در شرایط افت ارزش مبادلات را نشان میدهد.
در این میان، ترکیه روند متفاوتی داشته است. صادرات به این کشور با رشد ۵۰۶.۸ درصدی، سهم ۶ درصدی از صادرات استان را به خود اختصاص داده است. البته بخش عمده این جهش به چند محصول صنعتی و معدنی، از جمله اکسیدها و هیدروکسیدهای مولیبدن، گوگرد و فروکروم مربوط بوده است.
این تحولات، در کنار اهمیت حفظ بازارهای همسایه، ضرورت شناسایی بازارهای مکمل و توسعه تنوع کالاهای صادراتی را آشکار میکند.
افزایش وزن واردات و تغییر جغرافیای تأمین کالا
در بخش واردات، برخلاف ثبات نسبی ارزش، وزن کالاهای وارداتی خراسان رضوی با رشد ۳۹.۵ درصدی از ۱۳۵.۸ هزار تن به ۱۸۹.۵ هزار تن رسیده است. در نتیجه، متوسط ارزش هر تن کالای وارداتی از حدود ۲۶۰۷ دلار به ۱۸۶۱ دلار کاهش یافته؛ تغییری که میتواند بیانگر جابهجایی ترکیب سبد وارداتی به سمت کالاهای حجیمتر با ارزش متوسط پایینتر باشد.
پنبه حلاجینشده یا شانهنزده با ارزش ۶۵.۲ میلیون دلار و سهم ۱۸.۵ درصدی، مهمترین قلم وارداتی بوده است. واردات نخ پنبهای نیز با رشد ۸.۹ درصدی به ۱۵.۷ میلیون دلار رسیده که اهمیت تأمین مواد اولیه برای صنایع نساجی را نشان میدهد. در مقابل، واردات تلفنهای هوشمند در ردیف تعرفه مورد بررسی با افت ۷۷ درصدی به ۱۵.۱ میلیون دلار کاهش یافته است.
در جغرافیای واردات نیز تغییراتی مشاهده میشود. امارات با وجود کاهش ۳۶.۵ درصدی ارزش واردات، همچنان با سهم ۲۵.۸ درصدی در صدر شرکای وارداتی قرار دارد. در مقابل، واردات از چین با رشد ۱۲۸.۵ درصدی و سهم ۱۹.۶ درصدی افزایش یافته و واردات از ازبکستان نیز با رشد ۶۴.۳ درصدی، سهم ۱۱.۷ درصدی داشته است.
این جابهجایی، اهمیت بررسی مسیرهای تأمین، هزینه حملونقل و پایداری دسترسی واحدهای تولیدی به مواد اولیه را افزایش میدهد.
ضرورت تقویت ارزشآفرینی در تجارت خارجی
مجموع این تحولات نشان میدهد مسئله اصلی تجارت خارجی خراسان رضوی صرفاً افزایش حجم مبادلات نیست؛ بلکه ارتقای ارزش صادرات، تنوعبخشی به محصولات و بازارها و تقویت پایداری زنجیره تأمین اهمیت بیشتری یافته است.
در این مسیر، توسعه صادرات محصولات با ارزش افزوده بالاتر، رفع موانع تجارت با کشورهای همسایه، شناسایی فرصتهای جدید و حمایت از صادرکنندگان محصولات شاخص کشاورزی میتواند در دستور کار مشترک بخش خصوصی و دستگاههای اجرایی قرار گیرد. اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی خراسان رضوی نیز با استفاده از ظرفیت تشکلهای تخصصی و کمیسیونهای مشورتی میتواند در شناسایی موانع و تدوین راهکارهای عملی نقشآفرینی کند.
نکته مهمی که باید بدان توجه داشت این است که حفظ تراز تجاری مثبت یک مزیت مهم برای خراسان رضوی است؛ اما تداوم این مزیت در گرو حرکت از اتکای صرف به حجم صادرات، به سمت ارزشآفرینی بیشتر، تنوع بازارها و توسعه تجارت پایدار خواهد بود.











ثبت دیدگاه
مجموع دیدگاهها : 0در انتظار بررسی : 0انتشار یافته : 0