وزن تازه «شرق» در تجارت ایران

• با توجه به محدودیت‌هایی که برای در مسیرهای تجاری و بنادر جنوبی کشور ایجاد شده است، همسایگان شرقی و کشورهای آسیای مرکزی تا چه اندازه می‌توانند در تنوع‌بخشی به مسیرهای تجارت ایران و حفظ جریان مبادلات نقش داشته باشند؟

ارباب‌خالص: واقعیت این است که امنیت و پایداری تجارت خارجی ایران نباید به چند مسیر محدود وابسته بماند. همسایگان شرقی ما، از افغانستان و پاکستان گرفته تا کشورهای آسیای مرکزی، علاوه بر آنکه از بازارهای مهم صادراتی ایران به شمار می‌روند، این ظرفیت را نیز دارند که در تنوع‌بخشی به مسیرهای تجاری و افزایش تاب‌آوری تجارت خارجی کشور نقش موثری ایفا کنند.

این ظرفیت، حاصل مناسبات و زیرساخت‌هایی است که طی سال‌ها شکل گرفته‌اند. در سه دهه گذشته، در حوزه گذرگاه‌های مرزی، حمل‌ونقل، انرژی و توسعه روابط اقتصادی با کشورهای پیرامونی اقداماتی انجام شده که اهمیت آن‌ها امروز بیش از گذشته آشکار شده است. هرچه این پیوندها گسترده‌تر و مسیرهای مبادله متنوع‌تر شوند، امکان حفظ جریان تجارت در دوره‌های تنش و اختلال نیز بیشتر خواهد بود.

• در سیاست همسایگی دولت چهاردهم، چه جایگاهی برای استان‌های مرزی در نظر گرفته شده است؟ «دیپلماسی استانی» در این چارچوب چه کارکردی می‌تواند داشته باشد؟

ارباب‌خالص: یکی از محورهای مورد توجه، استفاده بیشتر از توان استان‌های مرزی در توسعه روابط با کشورهای همسایه است. دیپلماسی استانی قرار نیست جایگزین سیاست خارجی ملی باشد؛ بلکه می‌تواند در امتداد دیپلماسی اقتصادی کشور، ظرفیت‌های محلی را فعال کند.

هر استان مرزی مجموعه‌ای از مزیت‌های اقتصادی، صنعتی، معدنی، کشاورزی و ترانزیتی دارد و طبیعی است که بتواند متناسب با این ویژگی‌ها، روابط خود را با مناطق همجوار گسترش دهد. این ارتباط، البته در چارچوب سیاست خارجی کشور و با هماهنگی دستگاه دیپلماسی معنا پیدا می‌کند.

خراسان رضوی از این حیث موقعیت ویژه‌ای دارد. هم‌جواری با افغانستان و ترکمنستان، دسترسی به بازارهای آسیای مرکزی و قرارگرفتن در مسیر شبکه‌های ریلی و ترانزیتی منطقه، به این استان امکان می‌دهد در مناسبات اقتصادی شرق و شمال‌شرق کشور نقش پُررنگ‌تری ایفا کند. استفاده از این موقعیت نیازمند آن است که دیپلماسی، تجارت و توسعه زیرساخت به صورت هماهنگ پیش بروند.

• در سال‌های گذشته برای کاهش ریسک تجارت و حفظ جریان مبادلات، به‌ویژه در دوره‌های تنش منطقه‌ای، چه اقداماتی در حوزه زیرساخت و دیپلماسی اقتصادی انجام شده است؟

ارباب‌خالص: بخشی از این تلاش‌ها معطوف به توسعه گذرگاه‌های مرزی و تقویت ارتباطات ریلی و جاده‌ای بوده و بخشی دیگر به پیوندهای انرژی، تسهیل صادرات و واردات و گسترش ترانزیت بین‌المللی مربوط می‌شود. برگزاری منظم کمیسیون‌های مشترک اقتصادی با کشورهای همسایه و دیگر شرکای تجاری هم یکی از ابزارهایی است که برای رفع موانع و ایجاد زمینه همکاری مورد استفاده قرار گرفته است.

فعال‌شدن مسیرهای ترانزیتی شمال و توسعه برخی ظرفیت‌های تجاری و انرژی، از جمله سوآپ، می‌تواند موقعیت ایران را به‌عنوان مسیر ارتباطی کشورهای محصور در خشکی آسیای مرکزی با بازارهای منطقه و آب‌های آزاد تقویت کند. این مزیت جغرافیایی زمانی ارزش اقتصادی پیدا می‌کند که زیرساخت‌ها، رویه‌های مرزی و مناسبات سیاسی از آن پشتیبانی کنند.

در کنار این موارد، رایزنی‌های مستمر و تبادل هیات‌های تجاری با کشورهایی نظیر ازبکستان، تاجیکستان، پاکستان، روسیه، چین و قزاقستان دنبال شده است. هدف این بوده که حتی در دوره‌هایی که تجارت با محدودیت یا نااطمینانی بیشتری روبه‌رو می‌شود، ارتباط فعالان اقتصادی و مسیر گفت‌وگو با بازارهای هدف حفظ شود.

• در بازار افغانستان و آسیای مرکزی، ایران با رقبای جدی از جمله چین، ترکیه، ازبکستان و هند مواجه است. برای افزایش سهم ایران از این بازارها چه باید کرد و دیپلماسی اقتصادی تا کجا می‌تواند به بخش خصوصی کمک کند؟

ارباب‌خالص: از جمله مسائل مهم، میزان استفاده فعالان اقتصادی از فرصت‌هایی است که از مسیر دیپلماسی فراهم می‌شود. دستگاه دیپلماسی وظیفه دارد زمینه روابط خارجی را در سطوح مختلف، از جمله در حوزه اقتصاد، فراهم و موانع را تا حد امکان برطرف کند؛ اما در نهایت، بازیگر اصلی تجارت بخش خصوصی است.

اگر شرکت‌های ایرانی در نمایشگاه‌های تخصصی، رویدادهای تجاری و شبکه‌های حرفه‌ای بازارهای هدف حضور مستمر نداشته باشند، این فضا در اختیار رقبا قرار می‌گیرد. چین، ترکیه، روسیه، هند و دیگر کشورهای منطقه با برنامه مشخص وارد این بازارها شده‌اند و طبیعتاً هر خلاءای را پُر می‌کنند. در حوزه ترانزیت نیز رقابت بسیار جدی است و فرصت‌ها دائمی نیستند.

بازارهای شرق و شمال‌شرق به دلیل نزدیکی جغرافیایی، قرابت‌های فرهنگی، نیازهای گسترده و وجود مسیرهای ترانزیتی، همچنان برای بخش قابل توجهی از کالاها و خدمات ایرانی جذاب‌ هستند. مصالح ساختمانی، خدمات فنی و مهندسی، مواد غذایی و محصولات کشاورزی، بخشی از لوازم خانگی و مفروشات و فرآورده‌های معدنی از جمله حوزه‌هایی هستند که امکان توسعه حضور ایران در آن‌ها وجود دارد.

البته باید توجه داشته باشیم که مزیت جغرافیایی به‌تنهایی برای حفظ بازار کافی نیست. شرکت‌های ایرانی باید از شیوه‌های سنتی تجارت فاصله بگیرند و به سمت شناخت دقیق بازار، بازاریابی حرفه‌ای، برندسازی، خدمات پس از فروش و حضور مستمر در کشورهای هدف حرکت کنند. بازار منطقه رقابتی‌تر از گذشته شده و ماندگاری در آن به برنامه بلندمدت نیاز دارد.

• یکی از موانع جدی تجارت با همسایگان، محدودیت‌های مالی و بانکی است. در این میان، ایده توسعه «تجارت ریالی»، به‌ویژه با افغانستان، تا چه اندازه قابلیت اجرا دارد؟

ارباب‌خالص: توسعه تجارت ریالی می‌تواند یکی از ابزارهای تسهیل مبادلات با برخی کشورهای همسایه و کاهش وابستگی معاملات به مسیرهای بانکی بین‌المللی باشد. این سازوکار، در صورت طراحی درست، می‌تواند به گسترش استفاده از پول ملی در مبادلات منطقه‌ای نیز کمک کند. البته اجرای آن تنها با تصمیم یک دستگاه امکان‌پذیر نیست. تحقق تجارت ریالی به هماهنگی نظام بانکی، دستگاه‌های اقتصادی و نهادهای مسئول دو طرف نیاز دارد و باید مسائل مربوط به تسویه، نقل‌وانتقال وجوه، تعهدات تجاری و مدیریت ریسک نیز به‌طور روشن تعیین تکلیف شوند.

وزارت امور خارجه در این زمینه نقش تسهیل‌گر و هماهنگ‌کننده مذاکرات میان دستگاه‌های ذی‌ربط و کشورهای هدف را بر عهده دارد. هرچه سازوکار مالی تجارت با همسایگان ساده‌تر، شفاف‌تر و قابل اتکاتر شود، بخش خصوصی نیز با اطمینان بیشتری می‌تواند از ظرفیت بازارهای پیرامونی استفاده کند.