آینده پسته ایران در گرو بهره‌وری، فرآوری و بازسازی بازارهای صادراتی

به گزارش روابط عمومی اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی مشهد، محمدرضا توکلی‌زاده، رئیس اتاق خراسان رضوی، در ابتدای این نشست که به همت مرکز مطالعات و بررسی‌های اقتصادی اتاق برگزار شد، ضمن خیرمقدم به فعالان اقتصادی حاضر، با اشاره به اهمیت برگزاری جلسات تخصصی و کارشناسی با حضور فعالان بخش خصوصی، صاحب‌نظران، کارشناسان و دانشگاهیان، اظهار کرد: برگزاری این نشست‌ها فرصت مناسبی برای طرح مسائل و چالش‌های واقعی اقتصاد و بررسی راهکارهای عملیاتی برای حل آن‌هاست. در این مسیر باید از ظرفیت و تجربه فعالان بخش خصوصی در کنار دانش و توان علمی دانشگاه‌ها بیش از پیش استفاده شود.

سپس سمیرا سبزواری، مدیر مرکز مطالعات و بررسی‌های اقتصادی اتاق خراسان رضوی، برگزاری این نشست را در امتداد یک طرح پژوهشی با عنوان راهکارهای بهبود عملکرد زنجیره ارزش پسته در راستای افزایش ارزش افزوده و توسعه صادرات در استان خراسان رضوی  دانست.

وی عنوان کرد: داده‌ها و اطلاعات این طرح مربوط به سال گذشته است و هدف از برگزاری نشست‌های تخصصی، تکمیل یافته‌های پژوهشی با استفاده از تجربه فعالان بخش‌های مختلف زنجیره و ارائه راهکارهای عملیاتی است. خلاصه طرح پژوهشی انجام‌شده در اختیار حاضران قرار گرفته است تا فعالان و کارشناسان بتوانند از یافته‌های آن استفاده کنند.

نبود رویکرد آینده‌نگرانه در حوزه پسته و از دست رفتن بخشی از بازار جهانی

سبزواری با اشاره به جایگاه پسته و زعفران در سبد صادراتی بخش کشاورزی خراسان رضوی گفت: صرف افزایش تولید این محصولات کافی نیست و مسئله اصلی، حفظ مزیت رقابتی، افزایش بهره‌وری، نوسازی باغات، ایجاد ارزش افزوده و حفظ بازارهای صادراتی است. در صورت نداشتن رویکرد آینده‌نگر، ایران ممکن است بخشی از بازارهای جهانی محصولات صادراتی خود را از دست بدهد و جایگاهش در بازار جهانی تضعیف شود.

سبزواری با اشاره به سرمایه‌گذاری آمریکا در مکانیزاسیون، مدیریت آبیاری، مدیریت علمی باغات و توسعه بازار پسته گفت: این روند یک زنگ خطر برای ایران بوده و هست؛ اگرچه کشور ما همچنان از مزیت نسبی در تولید پسته برخوردار است، اما برای حفظ این جایگاه باید اقدامات مدیریتی جدی از سطح تولید تا صادرات محصول انجام دهد.

او گفت: پرسش اصلی این است که ایران به چه میزان می‌تواند از محصولات مزیت‌دار کشاورزی خود ارزش افزوده ایجاد کند، چه سهمی از بازارهای جهانی در اختیار دارد و آینده این بازارها و جایگاه محصولات صادراتی کشور چگونه خواهد بود؟

تاکید بر تغییر رویکرد در زنجیره ارزش پسته

علی امین‌التجاری، رئیس کمیسیون صنایع غذایی اتاق مشهد نیز با اشاره به اهمیت صنعت پسته در اقتصاد و صادرات کشور گفت: مسئله پسته ایران صرفاً به صادرات این محصول محدود نمی‌شود، بلکه آینده یک زنجیره بزرگ اقتصادی، صنایع غذایی و صادراتی کشور را دربرمی‌گیرد. از این رو، لازم است از نگاه صرفاً محصول‌محور فاصله بگیریم و با رویکردی جامع‌تر، به توسعه و تقویت زنجیره ارزش پسته توجه کنیم.

وی افزود: این زنجیره از آب آغاز می‌شود و تا فرآوری، صنایع تبدیلی، بسته‌بندی، برند، لجستیک، صادرات و در نهایت مصرف‌کننده جهانی ادامه دارد.

امین‌التجاری با اشاره به محدودیت منابع آبی، تغییرات اقلیمی و افزایش هزینه نهاده‌ها گفت: افزایش سطح زیرکشت نمی‌تواند مبنای برنامه‌های آینده پسته باشد و حرکت از کشاورزی سنتی به کشاورزی علمی، دقیق و هوشمند ضروری است.

وی تاکید کرد: مدیریت مصرف آب، آبیاری هوشمند، پایش باغات، اصلاح الگوی کشت و استفاده از فناوری‌های نوین باید به اولویت صنعت پسته تبدیل شود.

ظرفیت مغفول پسته ایران برای خلق ارزش افزوده

عبدالله یزدانبخش، رئیس کمیسیون صنعت اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی خراسان رضوی نیز، با اشاره به مشکلات واحدهای صنعتی گفت: صنعت پسته با مشکلاتی مشابه سایر صنایع از جمله کمبود برق و آب، مسائل ارزی، بروکراسی و ضعف زیرساخت‌های حمل‌ونقل مواجه است.

وی افزود: ایران از ظرفیت دانش و فناوری برخوردار است و باید با استفاده از فناوری‌های روز و هوش مصنوعی، پسته را به فرآورده‌های متنوع و باارزش تبدیل کرد.

یزدانبخش گفت: محصولاتی مانند کره پسته و فرآورده‌های جدید غذایی نشان می‌دهد ظرفیت بالایی برای ایجاد ارزش افزوده این محصول وجود دارد و دانشگاه‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان باید در این مسیر نقش جدی‌تری ایفا کنند.

وی تاکید کرد: حفظ جایگاه پسته ایران در بازار جهانی نیازمند تکیه بر دانش، فناوری، فرآوری و حفظ مزیت کیفی این محصول است.

آینده پسته ایران به افزایش بهره‌وری گره خورده است

در ادامه این نشست، بهروز آگاه، باغدار و صادر کننده پسته، با اشاره به سابقه چند هزار ساله کشت این محصول در منطقه گفت: صنعت پسته ایران در مقایسه با گذشته، مسیر قابل توجهی را در زمینه تولید، مکانیزاسیون و صادرات طی کرده است.

وی با اشاره به تجربه تاریخی توسعه صنعت پسته در کرمان گفت: صادرات پسته ایران از حدود یک قرن پیش به بازارهای مختلف آغاز شد و فعالان این صنعت در دوره‌های مختلف برای توسعه بازارهای خارجی تلاش کرده‌اند.

آگاه با تاکید بر اینکه صنعت پسته ایران هنوز ظرفیت رشد زیادی دارد، گفت: مسئله اصلی برای کشاورزان باید افزایش عملکرد در واحد سطح باشد. باید بررسی شود کشاورزانی که در هر هکتار عملکرد بالاتری دارند چه روش‌هایی را به کار می‌گیرند و این تجربه‌ها چگونه می‌تواند به سایر باغداران منتقل شود.

وی با مقایسه عملکرد باغات ایران و آمریکا گفت: عملکرد متوسط باغات پسته ایران پایین است و افزایش برداشت در واحد سطح باید به یکی از اولویت‌های اصلی صنعت تبدیل شود.

آگاه با اشاره به تجربه برخی باغداران در مناطق مختلف خراسان رضوی گفت: ظرفیت افزایش عملکرد در باغات این استان وجود دارد و می‌توان با استفاده از تجربه باغداران موفق، بهره‌وری سایر باغات را افزایش داد.

او توسعه پسته‌کاری در مناطق مستعد خراسان را نیز دارای ظرفیت دانست و گفت: با توجه به شرایط بازار، افزایش بهره‌وری می‌تواند فرصت مهمی برای کشاورزان این منطقه ایجاد کند.

مشکلات صادرات نباید مانع نگاه بلندمدت شود

آگاه با اشاره به دشواری‌های فعلی صادرات و شرایط ناشی از تنش‌های بین‌المللی و محدودیت‌های حمل‌ونقل گفت: بخشی از محصول پسته ایران در سال گذشته روی دست کشاورزان و تجار باقی مانده است، اما این وضعیت را نباید دائمی دانست.

وی با اشاره به تغییر مسیر و افزایش زمان حمل پسته به برخی بازارها افزود: محدودیت‌های فعلی صادراتی می‌تواند در آینده تغییر کند و صنعت باید برای شرایط جدید آمادگی داشته باشد.

آگاه همچنین از افزایش صادرات پسته ایران به روسیه خبر داد و بر ضرورت حفظ و توسعه بازارهای متنوع صادراتی تاکید کرد.

وی یکی از مطالبات مهم فعالان بخش کشاورزی را بازنگری در سیاست‌های ارزی دانست و گفت: تعهد ارزی نباید فشار مضاعفی بر کشاورزان و صادرکنندگان محصولات کشاورزی وارد کند.

او با مقایسه شرایط کشاورزی با برخی بخش‌های اقتصادی دیگر گفت: کشاورزی از جمله بخش‌هایی است که با زحمت و هزینه بالا و نیروی کار فراوان فعالیت می‌کند و باید سیاست‌های حمایتی متناسب با شرایط این بخش تنظیم شود.

خام‌فروشی نتیجه کمبود سرمایه‌گذاری است

حسین محمدی، عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی مشهد نیز گفت: خام‌فروشی یکی از مشکلات اصلی اقتصاد ایران و بخش کشاورزی است و کمبود سرمایه‌گذاری، یکی از دلایل اصلی پایین بودن ارزش افزوده محصولات محسوب می‌شود.

وی با اشاره به عملکرد حدود ۷۰۰ کیلوگرم پسته در هکتار در خراسان و حدود ۷۵۵ کیلوگرم در کشور، بهره‌وری پایین آب را از چالش‌های جدی این صنعت دانست و گفت: برای تولید یک کیلوگرم پسته در ایران به طور متوسط حدود ۱۰ مترمکعب آب مصرف می‌شود.

محمدی گفت: در طرح پژوهشی مشترک اتاق بازرگانی و دانشگاه، کل زنجیره ارزش پسته از تولید و فرآوری تا بازاریابی و صادرات بررسی و برای هر بخش راهکارهایی ارائه شده است.

وی استفاده از بلاک‌چین، اینترنت اشیا، هوش مصنوعی و پلتفرم‌های مدیریت مزرعه را از راهکارهای قابل استفاده در صنعت پسته دانست و گفت: فناوری بلاک‌چین می‌تواند با رهگیری مراحل تولید تا توزیع، شفافیت را افزایش و تقلب را کاهش دهد.

عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی همچنین، توسعه فرآوری و تولید محصولاتی مانند روغن پسته، مکمل‌ها، محصولات غذایی و آرایشی و بهداشتی را راهی برای افزایش ارزش افزوده دانست.

وی در پایان گفت: تحول دیجیتال و استفاده از فناوری در زنجیره ارزش پسته دیگر یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت برای حفظ رقابت‌پذیری این صنعت است.

بهره‌وری پایین، مهم‌ترین چالش صنعت پسته

در بخش دیگری از این نشست، امیر اعتصام ادیب، عضو هیات مدیره انجمن پسته ایران با اشاره به سطح حدود 700 هزار هکتاری باغ‌های پسته ایران گفت: حدود ۷۳ درصد باغداران عملکردی پایین‌تر از میانگین دارند و بهره‌وری پایین آب و تولید پرهزینه، قدرت رقابت پسته ایران را کاهش داده است.

وی مهم‌ترین چالش‌های صنعت پسته را بحران آب و خاک، تغییرات اقلیمی، افزایش هزینه انرژی و ضعف مدیریت علمی و مالی عنوان کرد و گفت: تولیدکنندگان باید هزینه واقعی تولید، آب و استهلاک سرمایه را در محاسبات خود لحاظ کنند.

ادیب تاکید کرد: مدیریت علمی، اصلاح الگوی آبیاری، انتخاب ارقام متناسب با اقلیم و بازار و تقویت تشکل‌های باغداران برای افزایش بهره‌وری و تاب‌آوری صنعت ضروری است.

او افزود: اگر بهره‌وری، مدیریت، قوانین، بازار و منابع آب همزمان اصلاح نشود، صنعت پسته ایران به‌تدریج بخشی از بازار جهانی خود را از دست خواهد داد.

ایجاد ثبات در عرضه و قیمت، چالش اصلی صادرات پسته ایران

حسین محرابی، عضو هیات امنای انجمن پسته ایران با اشاره به افزایش بیش از هفت برابری تقاضای جهانی برای پسته از سال ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۶ گفت: رشد تقاضا موجب ورود کشورهای مختلف به جمع تولیدکنندگان پسته شده و ایران و آمریکا همچنان دو تولیدکننده اصلی این محصول هستند.

محرابی با بیان اینکه صادرات مجدد از طریق ترکیه و امارات سهم قابل‌توجهی از صادرات پسته ایران را به خود اختصاص داده است، گفت: ایران در بازارهای هند و چین ظرفیت بالایی دارد، اما به دلیل قیمت بالاتر، سهم ایران از صادرات پسته به چین از ۲۵ درصد در سال گذشته به حدود هفت درصد کاهش یافته است.

وی افزود: سهم اتحادیه اروپا از صادرات پسته ایران نیز به حدود پنج درصد رسیده و بخش عمده این صادرات مربوط به مغز پسته است.

محرابی گفت: مصرف جهانی پسته در حال حرکت از محصول آجیلی به سمت استفاده صنعتی و فرآورده‌های مبتنی بر مغز پسته است و سهم مغز پسته از صادرات ایران از حدود ۳۰ تا ۳۵ درصد در سال‌های گذشته به نزدیک ۵۰ درصد رسیده است.

او افزود: ایران در صادرات مغز پسته حدود ۶۰ درصد سهم دارد، در حالی که سهم آمریکا حدود ۴۰ درصد است.

محرابی هشدار داد: افزایش مصرف پسته در صنایع غذایی، آرایشی و بهداشتی، در کنار فرصت، یک تهدید نیز محسوب می‌شود و کیفیت و الزامات بهداشتی باید جدی گرفته شود.

وی گفت: ثبات عرضه، ثبات قیمت و کیفیت از الزامات حفظ بازار جهانی است، در حالی که صنعت پسته ایران به دلیل نوسان تولید، سیاست‌های داخلی و بی‌ثباتی قیمت، در تامین این الزامات با مشکل مواجه است.

محرابی با اشاره به صادراتی بودن صنعت پسته گفت: حدود ۸۰ درصد پسته ایران صادر می‌شود و بیش از ۹0 درصد درآمد صادراتی آن به باغدار بازمی‌گردد، اما سیاست‌های ارزی و اقتصادی، از جمله تعهد ارزی و محدودیت‌های ناشی از آن، فشار زیادی بر باغداران، تولیدکنندگان و صادرکنندگان وارد کرده است.

در ادامه، خاکی، از فعالان صنعت پسته، با اشاره به رشد مصرف جهانی این محصول اظهار کرد: بازارهای جنوب شرق آسیا، خاورمیانه و کشورهای حوزه خلیج فارس می‌توانند فرصت مناسبی برای جبران بخشی از بازارهای از دست‌رفته ایران در اروپا و شرق باشند.

وی تنوع ارقام پسته، دسترسی به بازارهای مختلف و زمان برداشت زودتر پسته در خراسان را از مزیت‌های رقابتی ایران دانست و افزود: در مقابل، ثبات اقتصادی و تجاری، تولید صنعتی و حجم بالای تولید در آمریکا و افزایش تولید ترکیه، از مهم‌ترین چالش‌های رقابتی ایران محسوب می‌شوند.

خاکی، نوسانات قوانین، تعهد ارزی، شرایط سیاسی، تغییرات اقلیمی و محدودیت رقابت قیمتی را از دیگر مشکلات صادرکنندگان عنوان کرد و گفت: رفع تعهد ارزی طی سال‌های گذشته فشار زیادی بر فعالان صادراتی وارد کرده است. همچنین باید از صادرات محصول خام فاصله گرفت و با توسعه فرآوری، محصولاتی مانند خمیر و روغن پسته را تولید کرد تا ارزش افزوده بیشتری در داخل کشور ایجاد شود.

سیاست‌های ارزی مانع توسعه صادرات پسته است

مقدادی، نماینده معاونت غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی مشهد نیز با اشاره به سخت‌گیری‌های اتحادیه اروپا گفت: صادرات پسته به این بازار نیازمند نمونه‌برداری‌های چندمرحله‌ای و تایید آزمایشگاه‌های مشخص است و همین موضوع، صادرات مستقیم ایران به اروپا را دشوار کرده است.

وی پراکندگی و کوچک بودن واحدهای فعال در صنعت پسته را یکی دیگر از مشکلات دانست و بر تجمیع ظرفیت‌ها برای افزایش قدرت رقابت تاکید کرد.

مقدادی همچنین ریشه ورود برخی خودروسازان به صادرات پسته را در سیاست‌های ارزی و الزام به بازگشت ارز دانست و گفت: صنعت پسته باید نیازها و الزامات هر بازار را به‌درستی شناسایی و محصول را متناسب با آن عرضه کند.

افزایش بهره‌وری جایگزین توسعه کشت شود

در پایان این نشست، سید رضا خداشناس، رئیس دانشکده کشاورزی دانشگاه فردوسی مشهد گفت: کاهش بهره‌وری می‌تواند جایگاه ایران در تولید جهانی را تنزل دهد. در خراسان رضوی ۱۰۳ هزار هکتار باغ بارور و ۲۸ هزار هکتار باغ غیر بارور پسته وجود دارد.

وی با تاکید بر محدودیت منابع آب افزود: توسعه سطح زیرکشت پسته و زعفران دیگر امکان‌پذیر نیست و افزایش تولید باید از مسیر ارتقای بهره‌وری، آبیاری زیرسطحی و فناوری‌های نوین دنبال شود.

ساربان، فعال صنعت پسته نیز بر ضرورت توقف توسعه کشت بدون مطالعه آب و خاک تاکید کرد و گفت: کشاورزی علمی و مدیریت دقیق منابع می‌تواند زمینه تولید اقتصادی و پایدار را در مناطق کم‌آب فراهم کند.