فشار تورم بر خانوارهای خراسان رضوی؛ از جهش قیمت خوراکی‌ها تا تشدید شکاف با کشور

به گزارش روابط عمومی اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی خراسان رضوی، بر مبنای این گزارش، از آذر 1402، شاخص کل قیمت استان عمدتاً بالاتر از متوسط کشور قرار گرفته و در اسفند ۱۴۰۴ نیز خراسان رضوی با ثبت تورم نقطه‌به‌نقطه ۷۹.۷ درصدی، پس از خراسان جنوبی در رتبه دوم استان‌های منتخب قرار داشته است؛ در حالی که خوراکی‌ها، مسکن، پوشاک و برخی اقلام ضروری، مهم‌ترین کانون‌های فشار قیمتی در استان بوده‌اند.

فاصله تورمی خراسان رضوی با کشور بیشتر شد

بررسی روند پنج‌ساله شاخص قیمت نشان می‌دهد سطح عمومی قیمت‌ها در خراسان رضوی و کشور در تمام این دوره افزایشی بوده، اما شدت رشد قیمت‌ها و فاصله استان با متوسط کشور در مقاطع مختلف یکسان نبوده است. در برخی دوره‌ها شاخص و نرخ تورم استان پایین‌تر یا نزدیک به متوسط کشور قرار داشته، اما از آذر 1402 به بعد، شاخص کل قیمت خراسان رضوی عمدتاً از متوسط کشور پیشی گرفته است.

این فاصله در سال ۱۴۰۵ نیز ادامه یافته و بررسی گروه‌های اصلی سبد مصرفی خانوار، تفاوت‌های معناداری را میان استان و کشور نشان می‌دهد.

خوراکی‌ها؛ مهم‌ترین کانون فشار قیمتی

در میان گروه‌های اصلی، خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات سهم برجسته‌ای در شکل‌گیری فاصله قیمتی خراسان رضوی با کشور داشته‌اند. شاخص قیمت این گروه در استان تقریباً در سراسر دوره بالاتر از متوسط کشور قرار گرفته است.

بررسی زیرگروه‌های خوراکی نیز نشان می‌دهد نان و غلات، شیر، پنیر و تخم‌مرغ، میوه و خشکبار و قند، شکر و شیرینی‌ها از مهم‌ترین کانون‌های فشار تورمی اخیر در استان بوده‌اند؛ به‌گونه‌ای که نرخ تورم این اقلام عموماً بالاتر از کشور قرار داشته یا شکاف آن‌ها در ماه‌های اخیر افزایش یافته است.

در مقابل، تورم گوشت قرمز و ماکیان در خراسان رضوی همچنان پایین‌تر از کشور بوده و در گروه سبزیجات نیز نشانه‌هایی از تعدیل رشد قیمت در ماه‌های اخیر مشاهده شده است.

مسکن و پوشاک در سمت دیگر فشار تورمی

در گروه کالاهای غیرخوراکی و خدمات نیز وضعیت در طول دوره یکسان نبوده است. در برخی ماه‌ها شاخص استان بالاتر و در برخی ماه‌ها پایین‌تر از متوسط کشور قرار داشته، اما از ماه‌های پایانی سال ۱۴۰۴، شاخص این گروه نیز عمدتاً از متوسط کشور فاصله گرفته است.

در این میان، مسکن، خرید وسایل نقلیه و پوشاک و کفش از مهم‌ترین گروه‌های اثرگذار بر افزایش فشار تورمی استان بوده‌اند. تورم مسکن و پوشاک عمدتاً بالاتر از کشور گزارش شده و رشد قیمت وسایل نقلیه نیز از اواخر سال ۱۴۰۴ شتاب گرفته است.

در مقابل، شاخص و تورم آب، برق و سوخت طی ماه‌های اخیر پایین‌تر از متوسط کشور قرار داشته است.

مقایسه با پنج استان منتخب

در بخش دیگری از این بررسی، وضعیت تورمی خراسان رضوی با پنج استان منتخب شامل تهران، اصفهان، فارس، خراسان جنوبی و کرمان مقایسه شده است. انتخاب استان‌ها در این بررسی، صرفاً بر مبنای هم‌جواری جغرافیایی نبوده، بلکه شاخص‌هایی همچون متوسط درآمد و هزینه خانوار شهری و برخی ویژگی‌های اقتصادی و ساختاری نیز در نظر گرفته شده است.

بر این اساس، مجموعه استان‌های منتخب طیف متفاوتی از شرایط اقتصادی و درآمدی را دربر می‌گیرد؛ به‌گونه‌ای که خراسان رضوی از یک سو با استان‌هایی با سطح درآمد و هزینه بالاتر مانند تهران، اصفهان و فارس و از سوی دیگر با استان‌هایی با شرایط اقتصادی نزدیک‌تر مانند خراسان جنوبی و کرمان مقایسه شده است.

با این حال، هیچ‌یک از استان‌های منتخب از همه جنبه‌ها مشابه خراسان رضوی نیستند. ازاین‌رو، نتایج این مقایسه باید با توجه به تفاوت‌های جمعیتی، اقتصادی، جغرافیایی و ساختاری میان استان‌ها تفسیر شود و نمی‌توان اختلاف شاخص‌های تورمی را صرفاً به یک عامل نسبت داد.

مقایسه خراسان رضوی با استان‌های منتخب نشان می‌دهد اگرچه روند تورم نقطه‌به‌نقطه استان‌ها طی سال‌های اخیر عمدتاً هم‌جهت بوده، اما جایگاه آن‌ها در رتبه‌بندی تورمی در مقاطع مختلف تغییر کرده است.

خراسان رضوی در اسفند ۱۴۰۴ با تورم نقطه‌به‌نقطه ۷۹.۷ درصدی در شاخص کل، پس از خراسان جنوبی در رتبه دوم استان‌های منتخب قرار گرفت. این استان در دو گروه اصلی نیز نرخ‌های بالایی ثبت کرد؛ به‌طوری که تورم نقطه‌به‌نقطه خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات ۱۲۰.۸ درصد و تورم گروه کالاهای غیرخوراکی و خدمات ۵۵.۸ درصد بود.

البته تغییر رتبه استان‌ها در طول دوره نشان می‌دهد که نمی‌توان بر مبنای عملکرد یک ماه، درباره وضعیت بلندمدت تورم استان‌ها قضاوت کرد.

در کنار شاخص‌های قیمتی، بررسی درآمد و هزینه خانوارهای شهری نیز تصویری از ظرفیت اقتصادی خانوارهای استان ارائه می‌دهد. متوسط درآمد سالانه خانوار شهری در خراسان رضوی حدود ۲۵۹.۶ میلیون تومان و متوسط هزینه سالانه آن حدود ۲۰۳.۸ میلیون تومان بوده است.

بر این اساس، حدود ۷۸.۵ درصد درآمد خانوار شهری استان صرف هزینه‌های سالانه می‌شود؛ موضوعی که نشان می‌دهد بخش قابل توجهی از درآمد خانوار به مخارج مصرفی اختصاص می‌یابد و در شرایط افزایش قیمت‌ها، ظرفیت پس‌انداز و مقابله با شوک‌های اقتصادی محدودتر می‌شود.

خراسان رضوی از نظر متوسط درآمد سالانه خانوار شهری در جایگاه بیست‌ویکم کشور قرار دارد. در میان استان‌های منتخب، تهران، اصفهان و فارس از نظر درآمد و هزینه خانوار در جایگاه بالاتری قرار دارند، خراسان جنوبی شرایط درآمدی و هزینه‌ای نزدیک‌تری دارد و کرمان در برخی شاخص‌ها در رتبه پایین‌تری قرار گرفته است.

فشار تورمی در اقلام اثرگذار بر معیشت

بررسی جزئی‌تر زیرگروه‌ها نیز حاکی از آن است که خراسان رضوی در اغلب اقلام اثرگذار بر هزینه خانوار، از جمله نان و غلات، گوشت، لبنیات، روغن‌ها، مسکن و اجاره و بهداشت و درمان، در میان دو استان دارای بالاترین نرخ تورم قرار داشته است.

با این حال، شدت اثرگذاری هر گروه بر تورم و فشار معیشتی خانوارها تنها به نرخ رشد قیمت آن محدود نمی‌شود، بلکه وزن یا ضریب اهمیت آن در سبد مصرفی خانوار نیز نقش تعیین‌کننده‌ای دارد. از این منظر، اقلام ضروری مانند خوراکی‌ها و مسکن، به دلیل سهم بالاتر در هزینه خانوار، در تحلیل فشار تورمی اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند.

بر همین اساس، برای بررسی منشأ تفاوت ضرایب اهمیت گروه‌ها و زیرگروه‌ها در استان‌های مختلف، رابطه میان سطح درآمد و ساختار سبد مصرفی خانوار با استفاده از چارچوب قانون انگل تحلیل شده است. بر اساس این قانون، با افزایش درآمد خانوار، سهم مخارج خوراکی از کل هزینه‌ها کاهش می‌یابد؛ بنابراین، به‌طور کلی انتظار می‌رود استان‌های دارای درآمد بالاتر، ضریب اهمیت کمتری برای خوراکی‌ها و سهم بیشتری برای کالاهای غیرخوراکی و خدمات داشته باشند.

مقایسه متوسط درآمد خانوار شهری و ضرایب اهمیت در استان‌های منتخب نشان می‌دهد که این قاعده می‌تواند بخشی از تفاوت‌های موجود را توضیح دهد، اما نتایج به‌طور کامل با قانون انگل منطبق نیست. به عبارت دیگر، ترتیب استان‌ها از نظر سطح درآمد، با ترتیب آن‌ها از نظر ضریب اهمیت خوراکی‌ها یا سایر گروه‌های مصرفی کاملاً یکسان نیست؛ به‌طوری‌که در برخی موارد، استان‌هایی با درآمد نزدیک، ضرایب اهمیت متفاوتی دارند و در مقابل، بعضی استان‌ها با سطوح درآمدی متفاوت، از ساختار مصرفی نسبتاً مشابهی برخوردارند.

بنابراین، نمی‌توان اختلاف ضرایب اهمیت میان استان‌های منتخب را صرفاً تابع متوسط درآمد خانوار شهری دانست. قانون انگل تنها بر رابطه میان سطح درآمد و سهم هزینه خوراکی تأکید دارد، در حالی که ساختار سبد مصرفی خانوار از مجموعه گسترده‌تری از عوامل اثر می‌پذیرد. فرهنگ و الگوی مصرف، اندازه و ترکیب خانوار، ساختار سنی جمعیت، نرخ شهرنشینی، قیمت و سهم مسکن در مخارج، شرایط اقلیمی، دسترسی به کالاها و خدمات، ساختار تولید و توزیع و هزینه حمل‌ونقل، از جمله عوامل مؤثر بر تفاوت ضرایب اهمیت در استان‌ها هستند.

آیا زائران عامل افزایش تورم هستند؟

با توجه به جایگاه زیارتی و زائرپذیری خراسان رضوی، در تهیه این گزارش این فرض نیز بررسی شده که آیا افزایش ورود زائران و رشد تقاضا در ماه‌های زیارتی می‌تواند به افزایش مشخص و تکرارشونده تورم ماهانه برخی زیرگروه‌ها منجر شود.

بررسی نرخ تورم ماهانه گروه‌ها و زیرگروه‌های مرتبط در ماه‌های زائرپذیر، رابطه‌ای منظم، پایدار و قابل اتکا میان ماه‌های زیارتی و افزایش تورم ماهانه را تایید نکرده است.

اگرچه در برخی ماه‌ها افزایش تورم مشاهده شده، اما این الگو در همه دوره‌ها و زیرگروه‌ها تکرار نشده است. از سوی دیگر، تغییرات قیمت می‌تواند تحت تاثیر عواملی همچون نوسانات فصلی، تغییر قیمت‌های ملی، سیاست‌های تنظیم بازار، هزینه تولید و حمل‌ونقل و تحولات عرضه قرار داشته باشد.

بر همین اساس، در گزارش از ارائه یک رابطه قطعی میان زائرپذیری و افزایش تورم پرهیز شده است؛ چراکه اثبات چنین رابطه‌ای به داده‌های تفصیلی درباره تعداد زائران، میزان تقاضا، عرضه کالا و سایر متغیرهای موثر بر قیمت و همچنین استفاده از روش‌های اقتصادسنجی نیاز دارد.

تورم خراسان رضوی؛ نیازمند بررسی چندعاملی

یافته‌های بررسی مرکز مطلعات و بررسی‌های اقتصادی اتاق مشهد نشان می‌دهد تفاوت نرخ تورم خراسان رضوی با متوسط کشور را نمی‌توان به افزایش قیمت یک گروه خاص یا یک عامل منفرد نسبت داد. خوراکی‌های ضروری، مسکن، پوشاک و برخی خدمات از مهم‌ترین بخش‌هایی هستند که در شکل‌گیری فشار تورمی استان نقش داشته‌اند؛ اما وزن و اثرگذاری هر یک نیازمند بررسی دقیق‌تر است.

برای شناسایی سهم عوامل مختلف در تورم استانی، گزارش‌های تکمیلی و مدل‌های اقتصادسنجی می‌تواند نقش متغیرهایی همچون ساختار تولید و توزیع، هزینه حمل‌ونقل، قیمت و اجاره مسکن، درآمد و الگوی مصرف خانوار، سهم خدمات و گردشگری مذهبی، جمعیت شناور و سایر ویژگی‌های اقتصادی و جمعیتی را به‌صورت جداگانه بررسی کند.

بر این اساس، آنچه از داده‌های موجود می‌توان با اطمینان بیشتری بیان کرد، تغییر جایگاه خراسان رضوی در روند تورمی کشور و افزایش شکاف استان با متوسط کشور در ماه‌های اخیر است؛ اما تعیین سهم هر عامل در ایجاد این فاصله، به بررسی‌های تخصصی‌تر نیاز دارد.

مشروح این گزارش را در این لینک بخوانید.